การศึกษาผลลัพธ์ทางคลินิกและกระบวนการ ต้นทุนและต้นทุนประสิทธิผล ของการดำเนินการตามแนวทางลด ละ เลิกเหล้ากันเถอะ (การดูแลเชิงรุกในชุมชนสำหรับผู้มีปัญหาการดื่มสุรา ฉบับประชาชน): กรณีศึกษา 4 ภาค

หน่วยงานที่รับผิดชอบ: คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

1) บริบทและภาพรวมโครงการ

ที่มาและความสำคัญ: ปัญหาสุราสร้างผลกระทบทั้งทางด้านสุขภาพ เศรษฐกิจ และสังคม การดูแลเชิงรุกในชุมชนโดยอาศัยผู้ช่วยเหลือทางสุขภาพเป็นกลไกสำคัญในการเข้าถึงผู้มีปัญหาการดื่มสุรารุนแรง โครงการนี้จึงจัดทำขึ้นเพื่อศึกษาผลลัพธ์ทางคลินิก กระบวนการ ต้นทุน และต้นทุนประสิทธิผล ของการใช้คู่มือ/แนวทาง "ลด ละ เลิกเหล้ากันเถอะ" ฉบับประชาชน  ความสอดคล้องกับ SDGs: SDG 1 (No Poverty), SDG 2 (Zero Hunger), SDG 3 (Good Health and Well-being), SDG 4 (Quality Education), SDG 5 (Gender Equality), SDG 8 (Decent Work and Economic Growth), SDG 10 (Reduced Inequalities), SDG 11 (Sustainable Cities and Communities) และ SDG 16 (Peace, Justice and Strong Institutions)

ผู้สนับสนุนงบประมาณ: สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ภายใต้โครงการศูนย์วิจัยปัญหาสุรา (ศวส.) ด้วยกรอบงบประมาณ 965,000 บาท 

ระยะเวลาดำเนินงาน: 15 กุมภาพันธ์ 2564 ถึง 15 ตุลาคม 2564 (ระยะเวลาติดตามประเมินผลประโยชน์ 5 ปี: พ.ศ. 2564–2569)

2) การระบุผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย

กลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย	กลุ่มย่อย/หน่วยงาน	จำนวน	คุณลักษณะ / บทบาท	แนวทางการคัดเข้า-คัดออก
ผู้ได้รับประโยชน์	ผู้มีปัญหาการดื่มสุรา	119 ราย	ผู้มีปัญหาการดื่มสุรารุนแรงในชุมชนที่เข้าร่วมโครงการ	คัดเข้ากลุ่มที่ได้รับผลกระทบเชิงบวก/ลบจากการดำเนินโครงการ
	ญาติและผู้ดูแลใกล้ชิด	119 ราย	สมาชิกในครอบครัว/ผู้ดูแลผู้มีปัญหาการดื่มสุรา	คัดเข้ากลุ่มที่ได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมของผู้ป่วย
	ผู้ช่วยเหลือทางสุขภาพ	120 ราย	บุคลากร/อาสาสมัครในชุมชนที่เข้ารับการอบรมและดูแลผู้ป่วย	คัดเข้ากลุ่มที่ได้รับการพัฒนาทักษะและติดตามดูแลผู้ป่วย
ผู้ดำเนินโครงการหลัก	คณะพยาบาลศาสตร์ มช.	1 หน่วยงาน	วิจัย ให้บริการวิชาการแก่สังคม และดำเนินโครงการ	คัดเข้าในฐานะหน่วยงานผู้บริหารจัดการและใช้องค์ความรู้
	เครือข่ายชุมชน / รพ.สต.	18 อำเภอ	รพ.สต. และเครือข่ายสุขภาพในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่	คัดเข้าในฐานะหน่วยงานร่วมดำเนินการดูแลในระดับพื้นที่
ผู้สนับสนุนทุน	สสส. / ศวส.	1 หน่วยงาน	มอบทุนสนับสนุนงบประมาณการดำเนินงานวิจัย	คัดเข้าในฐานะผู้ให้การสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ

3) กลยุทธ์ – วิธีการ – เครื่องมือที่ใช้

กลยุทธ์ (Strategies)	วิธีการ (Methods)	เครื่องมือที่ใช้ (Tools)
การสร้างและพัฒนาศักยภาพชุมชน (Capacity Building)	จัดอบรมเชิงปฏิบัติการ ให้ความรู้ คำแนะนำ และฝึกทักษะการดูแลผู้ป่วยสุราแก่ผู้ช่วยเหลือทางสุขภาพ	- คู่มือสำหรับผู้ช่วยเหลือทางสุขภาพ - หลักสูตรอบรมเชิงปฏิบัติการ (ระยะเวลา 12 สัปดาห์)
การดูแลและติดตามเชิงรุกในชุมชน (Proactive Community Care)	ลงพื้นที่เยี่ยมบ้าน ดูแล ให้คำปรึกษา และติดตามประเมินพฤติกรรมการดื่ม ปัญหาจากสุรา และคุณภาพชีวิต จำนวน 12 ครั้ง	- แบบบันทึก “ลด ละ เลิกเหล้ากันเถอะ” - เครื่องมือประเมินพฤติกรรมและการดื่มสุรา
การประเมินผลกระทบทางสังคมและเศรษฐศาสตร์ (SROI Evaluation)	ประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน วิเคราะห์ความคุ้มค่า และการจัดสัมภาษณ์เชิงลึกผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย	- กรอบการประเมิน SROI / SIA - แบบสัมภาษณ์เชิงลึก (In-depth Interview) - การวิเคราะห์ความอ่อนไหว (Sensitivity Analysis)

4) Impact Pathway / Theory of Change (เส้นทางของการเปลี่ยนแปลง)

ลำดับ	รายการ	ตัวอย่างคำอธิบาย
Input	ทรัพยากร, ทีมงาน, ข้อมูล	งบประมาณโครงการหลัก (สสส.): 965,000 บาท  มูลค่าการลงทุนร่วม (Stakeholder Contributions) (Y0-Y1): 898,212 บาท (ต้นทุนค่าเสียโอกาสในการหารายได้ของญาติและผู้ดูแลผู้ป่วย)
Activity	กิจกรรมหลัก	1. การอบรมเชิงปฏิบัติการ ให้ความรู้ คำแนะนำ การฝึกทักษะแก่กลุ่มผู้ช่วยเหลือทางสุขภาพ ระยะเวลา 12 สัปดาห์ 2. การลงพื้นที่ดูแลผู้มีปัญหาการดื่มสุรา 119 คน จำนวน 12 ครั้ง 3. การติดตามเพื่อประเมินพฤติกรรมการดื่ม ปัญหาจากการใช้สุรา และคุณภาพชีวิต 4. การจัดทำและจดบันทึกในแบบบันทึก "ลด ละ เลิกเหล้ากันเถอะ" ตามคู่มือสำหรับประชาชน
Output	ผลผลิตที่เกิดขึ้น	1. ผู้ช่วยเหลือทางสุขภาพได้รับการอบรมความรู้และฝึกทักษะจำนวน 120 คน 2. ผู้มีปัญหาการดื่มสุราได้รับการดูแลและติดตามพฤติกรรมจำนวน 119 คน 3. ญาติและผู้ดูแลใกล้ชิดได้รับการสนับสนุนจำนวน 119 คน 4. คู่มือและแนวทาง "ลด ละ เลิกเหล้ากันเถอะ" ฉบับประชาชนสำหรับนำไปใช้ในพื้นที่
Outcome	การเปลี่ยนแปลงเชิงคุณภาพ	พฤติกรรม/คลินิก: พฤติกรรมการดื่มแบบเสี่ยงสูงลดลง คะแนนเฉลี่ยพฤติกรรมการดื่มสุรากลุ่มทดลองลดลงจากร้อยละ 33.19 เหลือร้อยละ 13.73 วันที่หยุดดื่มเพิ่มขึ้น (ดื่มหนักลดลงเฉลี่ย 25 วัน) และร้อยละของผู้ที่ไม่กลับไปดื่มซ้ำอยู่ที่ 23.53% เศรษฐกิจ: ผู้ป่วยลดค่าใช้จ่ายการดื่มสุราเฉลี่ย 2,500 บาท/เดือน ลดการสูญเสียโอกาสหารายได้ 337 บาท/คน/วัน ลดค่าใช้จ่ายรักษาพยาบาลการกลับไปดื่มซ้ำ 60,692.20 บาท/คน/ปี และญาติมีคุณภาพชีวิตด้านเศรษฐกิจดีขึ้น สังคม: ผู้มีปัญหาการดื่มสุราสามารถอยู่อาศัยร่วมกันในสังคมและร่วมทำกิจกรรมชุมชนได้ดีขึ้น
Impact	การเปลี่ยนแปลงเชิงระบบ / ยั่งยืน	นวัตกรรม/บริการ: ผู้ช่วยเหลือทางสุขภาพเกิดองค์ความรู้ ทักษะ สามารถพึ่งพาตนเองในการดูแลผู้ป่วยและถ่ายทอดต่อได้ เกิดฐานข้อมูลบุคลากรทางสาธารณสุขชุมชน การต่อยอด: เกิดการขยายผลและได้รับงบประมาณสนับสนุนต่อเนื่องจากแหล่งทุนภายนอก 2,800,000 บาท นำไปสู่แนวปฏิบัติในการดูแลผู้มีปัญหาการดื่มสุราเชิงรุกในระดับปฐมภูมิ (รพ.สต. 18 แห่ง) อย่างยั่งยืน

5) Evidence & Indicators (หลักฐานและตัวชี้วัดผลลัพธ์)

หัวข้อการประเมิน	รายละเอียดและมูลค่าผลกระทบ (Impact Details)
Quantitative	การแบ่งสัดส่วนผลกระทบ (Impact Breakdown) : มูลค่าผลลัพธ์รวม (ก่อน Adjustment): 6.43 ล้านบาท (6,425,416.51 บาท) มิติทางเศรษฐศาสตร์: 5.47 ล้านบาท (85.21%) * ลดค่าใช้จ่ายการดื่มสุรา: ค่าใช้จ่ายซื้อสุราลดลงเฉลี่ย 660–2,500 บาท/เดือน/คน (มูลค่ารวมจัดปรับ 141,372 บาท) * ลดการสูญเสียโอกาสหารายได้: วันที่ดื่มหนักลดลงเฉลี่ย 25 วัน (คิดต้นทุนเสียโอกาส 337 บาท/คน/วัน) (มูลค่ารวมจัดปรับ 360,927 บาท) * ลดค่าใช้จ่ายรักษาพยาบาล: อัตราไม่กลับไปดื่มซ้ำร้อยละ 23.53 ลดต้นทุนรักษาพยาบาลการกลับไปดื่มซ้ำ 60,692.20 บาท/คน/ปี (มูลค่ารวมจัดปรับ 1,529,481.68 บาท) มิติคุณภาพชีวิต: 0.73 ล้านบาท (11.33%) * ญาติและผู้ดูแลมีคุณภาพชีวิตดีขึ้น: ลดภาระและค่าเสียโอกาสในการดูแล 629 บาท/คน/ครั้ง (ดูแล 12 ครั้ง) มิติทางนวัตกรรม: 0.14 ล้านบาท (2.18%) * การสร้างและคงอยู่ขององค์ความรู้: ผู้ช่วยเหลือทางสุขภาพเกิดทักษะการดูแลและถ่ายทอดต่อได้ (มูลค่าแรงให้บริการจัดปรับ 56,793.60 บาท) * การต่อยอดทุนวิจัย: งบประมาณต่อยอดจากแหล่งทุนภายนอก 2.80 ล้านบาท (มูลค่าจัดปรับ 140,000 บาท) มิติทางสังคม: 0.08 ล้านบาท (1.28%) * การยอมรับและการมีส่วนร่วม: ผู้ป่วยปรับเปลี่ยนพฤติกรรมและเข้าร่วมกิจกรรมชุมชนได้ดีขึ้น
Qualitative	พฤติกรรมเปลี่ยนชัดเจน: คะแนนเฉลี่ยพฤติกรรมการดื่มสุราตามแนวทางลด ละ เลิกเหล้า ลดลงจากร้อยละ 33.19 เหลือร้อยละ 13.73 ในกลุ่มทดลอง ความพึงพอใจสูง: ผู้ป่วย ญาติ และผู้ดูแล มีความพึงพอใจต่อแนวทางการดูแลเชิงรุกและการติดตามเยี่ยมบ้านของ ผู้ช่วยเหลือทางสุขภาพ เกิดกลไกชุมชนพึ่งตนเอง: ผู้ช่วยเหลือทางสุขภาพในพื้นที่เกิดทักษะ สามารถพึ่งพาตนเองในการช่วยเหลือผู้ป่วย และถ่ายทอดองค์ความรู้ให้แก่ผู้อื่นได้อย่างยั่งยืน
SROI / Economic Valuation	อัตราผลตอบแทน (SROI Ratio): 1.38 เท่า (ลงทุน 1 บาท สร้างผลตอบแทนทางสังคม 1.38 บาท จาก Base Case ที่ปรับลดผลลัพธ์จัดปรับแล้ว) (หมายเหตุ: กรณีวิเคราะห์ผลลัพธ์รวมก่อน Adjustment คิดเป็น SROI 6.66 เท่า) มูลค่าผลกระทบรวม (Total Impact Value) (พ.ศ. 2564-2569): 2,580,367.88 บาท (มูลค่าจัดปรับหลังหัก Deadweight, Attribution, Drop off) มูลค่าการลงทุนรวม (Total Input) (พ.ศ. 2564-2569): 1,863,212 บาท (งบโครงการ สสส. 965,000 บาท + ค่าเสียโอกาสของญาติ/ผู้ดูแล 898,212 บาท)

6) SV Key Lessons Learned (บทเรียนสำคัญ / ปัจจัยความสำเร็จ)

ประเด็นบทเรียน (Lessons Learned)	รายละเอียดและปัจจัยความสำเร็จ (Success Factors)
การพึ่งพาและขับเคลื่อนโดยชุมชน (Community-led Care)	การใช้ "ผู้ช่วยเหลือทางสุขภาพ" ซึ่งเป็นคนในพื้นที่ ทำให้เกิดความไว้วางใจ ลดการต่อต้านจากผู้ป่วย สื่อสารได้มีประสิทธิภาพมากกว่าคนนอก
เครื่องมือและแนวทางที่ปฏิบัติได้จริง (Practical Tools)	คู่มือ "ลด ละ เลิกเหล้ากันเถอะ" ฉบับประชาชน ช่วยให้ผู้ปฏิบัติงานระดับพื้นฐานมีขั้นตอนการทำงานและระบบการบันทึกที่ชัดเจน สามารถนำไปใช้ได้จริง
การทำงานบูรณาการเครือข่าย (Network Collaboration)	ความร่วมมือระหว่างสถาบันการศึกษา (คณะพยาบาลศาสตร์ มช.), หน่วยงานบริการสุขภาพระดับฐานราก (รพ.สต. 18 แห่ง) และองค์กรสนับสนุน (สสส.) ช่วยให้เกิดการกระจายตัวของนวัตกรรมอย่างรวดเร็ว
การป้องกันผลกระทบเชิงเศรษฐกิจของครอบครัว	การเลิกหรือลดเหล้าไม่ได้ส่งผลดีแค่สุขภาพ แต่ช่วยหยุดการรั่วไหลของรายได้ครอบครัว และคืนเวลาทำงานให้ทั้งตัวผู้ป่วยและผู้ดูแลอย่างเห็นได้ชัด

7) Impact Scalability (แนวทางการขยายผลกระทบ)

มิติการขยายผล (Scalability Dimension)	แนวทางดำเนินการและโอกาสในการขยายผล
การขยายผลเชิงพื้นที่ (Geographic Scaling)	ถอดบทเรียนกรณีศึกษาจาก 4 ภาค นำแบบอย่างคู่มือและกระบวนการดูแลไปขยายผลใน รพ.สต. และชุมชนอื่นๆ ทั่วประเทศ
การขยายผลเชิงนโยบายและสถาบัน (Institutional Scaling)	ผลักดันให้คู่มือและแนวทางนี้เข้าสู่ระบบบริการปฐมภูมิของกระทรวงสาธารณสุข หรือพัฒนาหลักสูตรรับรองความรู้ (Certificate) ให้แก่ผู้ช่วยเหลือทางสุขภาพ
การสร้างอาชีพและบุคลากรยั่งยืน (Professional Scaling)	จัดทำฐานข้อมูลบุคลากรผู้ช่วยเหลือทางสุขภาพ ให้สามารถต่อยอดทักษะไปสู่การดูแลผู้ป่วยโรคเรื้อรัง/สุขภาพจิตอื่นๆ หรือยึดเป็นอาชีพดูแลสุขภาพในชุมชน
การต่อยอดทุนวิจัยและการสร้างนวัตกรรม (Research Scaling)	ใช้นวัตกรรมเดิมเป็นฐานในการขอรับทุนสนับสนุนต่อเนื่อง เพื่อพัฒนาระบบดิจิทัลหรือแอปพลิเคชันช่วยติดตามพฤติกรรมผู้ป่วย

8) SV Inspiration (การสะท้อนคุณค่าทางสังคม)

มิติคุณค่าทางสังคม (Social Value Dimension)	การสะท้อนคุณค่าและการเปลี่ยนแปลง (Social Value Reflection)
ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และการยอมรับ (Dignity & Social Inclusion)	เปลี่ยนมุมมองต่อผู้ติดสุราจาก "ปัญหาสังคม" เป็น "ผู้ป่วยที่ต้องการการดูแล" ช่วยให้ผู้ป่วยลดการดื่ม สามารถกลับมาร่วมกิจกรรมชุมชน และอยู่อาศัยในสังคมได้อย่างมีความสุขและมีศักดิ์ศรี
การคืนความสุขและความสัมพันธ์ในครอบครัว (Family Harmony)	ลดความเครียดและภาระของญาติ/ผู้ดูแล สร้างความสัมพันธ์ที่ดีขึ้นในครอบครัว ลดความเสี่ยงจากปัญหาความรุนแรงในครัวเรือนที่เกิดจากสุรา
พลังชุมชนพึ่งตนเอง (Community Empowerment)	สร้างการมีส่วนร่วมและความเข้มแข็งของคนในชุมชนในการดูแลกันเอง เกิดเป็นจิตอาสาและความภาคภูมิใจของผู้ช่วยเหลือทางสุขภาพในการสร้างเปลี่ยนแปลงให้บ้านเกิด