โครงการพัฒนาระบบการสำรวจและบริหารจัดการพื้นที่เสี่ยงภัยน้ำท่วมและดินถล่ม บนพื้นฐานของเทคโนโลยีสารสนเทศและการจัดการขั้นสูง

พื้นที่ดำเนินการ : 15 อำเภอ ในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่

แผนที่เสี่ยงภัยเชียงใหม่ | จากข้อมูลสำรวจพื้นที่ สู่การวางแผนลดความสูญเสียของท้องถิ่น

SOCIAL VALUE IMPACT LEARNING CASE • FACULTY OF ENGINEERING, CHIANG MAI UNIVERSITY

การจัดการความเสี่ยงน้ำท่วมและดินถล่มต้องอาศัยข้อมูลพื้นที่ที่นำไปใช้ตัดสินใจได้ โครงการพัฒนาระบบสำรวจและบริหารจัดการพื้นที่เสี่ยงภัยของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่เชื่อมการสำรวจภาคสนาม องค์ความรู้วิศวกรรม และระบบสารสนเทศ เพื่อให้หน่วยงานท้องถิ่นมีข้อมูลประกอบการจัดลำดับจุดเสี่ยงและวางแผนแก้ไข คุณค่าของระบบจึงอยู่ทั้งที่คุณภาพข้อมูลและการนำไปใช้ลดความสูญเสียอย่างตรวจสอบได้

01 | THE ISSUE & WHY IT MATTERS

เมื่อการจัดการจุดเสี่ยงต้องเชื่อมสภาพพื้นที่จริงกับแผนปฏิบัติงาน

เอกสารโครงการระบุข้อจำกัดด้านข้อมูลสิ่งกีดขวางทางน้ำและพื้นที่ลาดชันเสี่ยงดินถล่ม รวมถึงความต้องการเครื่องมือวิเคราะห์และคำแนะนำทางวิศวกรรมของหน่วยงานท้องถิ่น การพัฒนาจึงต้องทำให้ข้อมูลสำรวจเชื่อมกับการวางแผน งบประมาณ และการดำเนินงานในพื้นที่

คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ดำเนิน “โครงการพัฒนาระบบการสำรวจและบริหารจัดการพื้นที่เสี่ยงภัยน้ำท่วมและดินถล่ม บนพื้นฐานของเทคโนโลยีสารสนเทศและการจัดการขั้นสูง” ครอบคลุม 15 อำเภอในจังหวัดเชียงใหม่ โดยได้รับทุนจาก สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) จำนวน 10 ล้านบาท

ข้อจำกัดที่ต้องข้าม	การเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้าง
ข้อมูลจุดเสี่ยงระดับพื้นที่ยังไม่เพียงพอ	มีฐานข้อมูลสิ่งกีดขวางทางน้ำและแผนที่เสี่ยงดินถล่ม
หน่วยงานต้องการความรู้ประกอบการวิเคราะห์	เชื่อมข้อมูลกับข้อเสนอแนะจากผู้เชี่ยวชาญ
การแก้ไขต้องจัดลำดับความสำคัญและงบประมาณ	ใช้ข้อมูลประกอบแผนบริหารจัดการจุดเสี่ยง
ครัวเรือนเผชิญภาระฟื้นฟูจากภัยพิบัติ	สนับสนุนมาตรการป้องกันเพื่อลดความเสียหาย

ไฟล์แนบไม่ได้ระบุวันเริ่ม–สิ้นสุดโครงการ จึงยังต้องยืนยันช่วงเวลาดำเนินงานก่อนเผยแพร่ฉบับสมบูรณ์

02 | THE APPROACH & IMPACT MODEL

Survey → Analyse → Map → Plan

สมมติฐานของโมเดลคือ หากข้อมูลสำรวจได้รับการวิเคราะห์และนำเสนอในรูปแบบที่หน่วยงานใช้งานได้ จะช่วยให้การวางแผนจัดการจุดเสี่ยงมีทิศทางชัดขึ้น โดยผลด้านความเสียหายที่ลดลงต้องเกิดผ่านการนำข้อมูลไปดำเนินมาตรการจริง

Intervention	Change mechanism: เหตุใดจึงสำคัญ
Field Survey	เก็บข้อมูลสภาพทางน้ำและพื้นที่ลาดชันจากพื้นที่เป้าหมาย
Engineering Analysis	วิเคราะห์จุดเสี่ยงและพัฒนาข้อเสนอแนะทางเทคนิค
GIS & Information Platform	จัดระบบข้อมูลเป็นแผนที่และฐานข้อมูลที่ค้นหาใช้งานได้
Local Participation & Knowledge Transfer	เชื่อมผู้เชี่ยวชาญกับเจ้าหน้าที่และผู้รู้ในพื้นที่
Planning Integration	สนับสนุนการนำข้อมูลไปจัดลำดับงานและวางแผนงบประมาณ

เส้นทางการเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้างคือ ทุนและความเชี่ยวชาญ → สำรวจและวิเคราะห์ → เกิดแผนที่ ฐานข้อมูล และข้อเสนอแนะ → หน่วยงานนำไปวางแผนและแก้ไข → ลดความเสี่ยงและภาระความเสียหายของพื้นที่

ขอบเขตการดำเนินงาน

ตัวชี้วัดผลผลิต / ผู้เกี่ยวข้อง	ข้อมูล
งบประมาณโครงการ	10,000,000 บาท
พื้นที่เป้าหมาย	15 อำเภอในจังหวัดเชียงใหม่
องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นตามตารางขอบเขต	100 แห่ง
ครัวเรือนในขอบเขตประเมิน	150 ครัวเรือน
คณะนักวิจัย	31 คน
ผลผลิตสำคัญ	ระบบข้อมูลสิ่งกีดขวางทางน้ำและแผนที่เสี่ยงภัยดินถล่ม

ต้นฉบับบางส่วนใช้คำว่า “กว่า 100 หน่วยงาน” จึงควรตรวจสอบรายชื่อและแยกจำนวน อปท. ออกจากยอดหน่วยงานรัฐทั้งหมดให้ชัดเจน

03 | WHO CHANGED & WHAT MATTERS

ข้อมูลมีคุณค่าเมื่อช่วยผู้ใช้ตัดสินใจและดำเนินงานได้

สำหรับหน่วยงานท้องถิ่น คุณค่าอยู่ที่ข้อมูลและทักษะที่ช่วยวางแผน ส่วนประชาชนคาดหวังประโยชน์จากมาตรการลดความเสียหาย การประเมินจึงต้องติดตามตั้งแต่การใช้ระบบไปจนถึงผลของการแก้ไขพื้นที่

กลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย	สิ่งที่เอกสารสะท้อน / ประเด็นสำคัญ
สำนักงาน ปภ. จังหวัดเชียงใหม่	ข้อมูลประกอบการประสานงานและวางแผนบริหารความเสี่ยง
องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น	ทักษะสารสนเทศภูมิศาสตร์และเครื่องมือจัดลำดับจุดแก้ไข
ประชาชนในพื้นที่เสี่ยง	โอกาสลดภาระซ่อมแซมและฟื้นฟูเมื่อมีมาตรการที่เหมาะสม
ทีมวิจัยมหาวิทยาลัยเชียงใหม่	องค์ความรู้ ผลงานวิชาการ และประสบการณ์พัฒนาระบบร่วมกับพื้นที่
ผู้สนับสนุนทุนและเครือข่าย	การนำองค์ความรู้ไปประกอบการวางแผนและต่อยอดความร่วมมือ

เอกสารกล่าวถึงทั้งสำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติและสถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำในส่วนต่าง ๆ จึงควรยืนยันชื่อหน่วยงานและบทบาทจากหลักฐานความร่วมมือก่อนเผยแพร่

จำนวนหน่วยงานหรือครัวเรือนในขอบเขตโครงการยังไม่ยืนยันว่าแต่ละแห่งใช้ระบบหรือได้รับผลลัพธ์เท่ากัน ต้องแยกผู้เข้าถึง ผู้ใช้จริง และผู้ที่เกิดการเปลี่ยนแปลงออกจากกัน

04 | IMPACT EVIDENCE & RESULTS

ผลประเมินให้น้ำหนักกับการลดต้นทุนและความสูญเสียทางเศรษฐกิจ

เอกสารรายงาน มูลค่าผลลัพธ์รวม 67,403,066.46 บาท หรือประมาณ 67.40 ล้านบาท จากงบประมาณ 10 ล้านบาท และ SROI 6.74 เท่า

กล่าวคือ เงินลงทุนทุก 1 บาทสัมพันธ์กับมูลค่าผลลัพธ์ที่ประเมินได้ประมาณ 6.74 บาท ตามกรอบและสมมติฐานการประเมิน

ตัวชี้วัด	ผลที่เอกสารรายงาน
มูลค่าผลลัพธ์รวม	67,403,066.46 บาท
งบประมาณโครงการ	10,000,000 บาท
SROI	6.74 เท่า
พื้นที่ครอบคลุม	15 อำเภอ
ครัวเรือนหลักในขอบเขตประเมิน	150 ครัวเรือน

Impact Dimension Ranking

มิติผลลัพธ์ตามต้นฉบับ	สัดส่วนมูลค่าที่ประเมินได้
เศรษฐกิจ	74.31%
คุณภาพชีวิตและสังคม	25.69%
สิ่งแวดล้อม	0.00%
รวม	100.00%

มิติเศรษฐกิจมีสัดส่วนสูงสุด โดยเอกสารเชื่อมกับงบประมาณบริหารจัดการและค่าใช้จ่ายฟื้นฟูที่ลดลง ส่วนคุณภาพชีวิตและสังคมถูกจัดรวมกัน จึงยังแยกน้ำหนักของแต่ละมิติไม่ได้

ช่วงเวลาประเมินยังต้องตรวจสอบ: ต้นฉบับระบุ “6 ปี (Y0–Y2)” โดยไม่ได้อธิบายนิยามของแต่ละช่วง จึงยังไม่สามารถแยกผลที่เกิดขึ้นจริงกับผลประมาณการได้ชัดเจน

นอกจากนี้ ไฟล์แนบยังไม่แสดงจำนวนจุดเสี่ยงที่ได้รับการแก้ไขจริง ค่าเสียหายก่อน–หลัง หรือวิธีแยกผลจากมาตรการอื่น การมีแผนที่จึงยังไม่เพียงพอสำหรับยืนยันว่าความเสียหายของครัวเรือนลดลงจากโครงการโดยตรง ส่วนสิ่งแวดล้อม 0% หมายถึงไม่มีมูลค่าในหมวดนี้ตามตาราง ไม่ใช่ข้อสรุปว่าไม่มีผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม

05 | STORIES BEHIND THE IMPACT

จากจุดที่สำรวจพบ สู่รายการแก้ไขที่หน่วยงานนำไปใช้

เรื่องราวที่ควรขยายคือเส้นทางของจุดเสี่ยงแต่ละแห่ง ตั้งแต่การสำรวจ การตรวจสอบร่วมกับพื้นที่ การเสนอทางเลือก ไปจนถึงการจัดสรรงบประมาณและดำเนินการ เพื่อให้เห็นว่าระบบข้อมูลช่วยเปลี่ยนการทำงานอย่างไร

Story lens	สิ่งที่เส้นทางการเปลี่ยนแปลงควรทำให้เห็น
Before	หน่วยงานต้องการข้อมูลสภาพพื้นที่และคำแนะนำประกอบการวางแผน
Intervention	สำรวจ วิเคราะห์ และจัดข้อมูลบนแพลตฟอร์มพร้อมข้อเสนอแนะ
Change	มีข้อมูลสำหรับจัดลำดับจุดเสี่ยงและวางแผนแก้ไขตามเอกสาร
Meaning	เพิ่มความพร้อมของท้องถิ่นในการตัดสินใจบนฐานข้อมูล
Next	ติดตามการแก้ไขจริง ผลหลังดำเนินงาน และการอัปเดตสภาพพื้นที่

สำหรับ อปท. ควรมีตัวอย่างว่าข้อมูลช่วยปรับแผนหรือลดเวลาอย่างไร สำหรับครัวเรือน ควรติดตามผลหลังมาตรการโดยคำนึงถึงความรุนแรงของเหตุการณ์และปัจจัยร่วม เพื่ออธิบายประโยชน์ได้อย่างเหมาะสม

เอกสารกล่าวถึงการต่อยอดไปจังหวัดลำปางและแพร่ แต่ยังควรยืนยันสถานะ ขอบเขต และผลการดำเนินงานก่อนนับเป็นผลขยายที่เกิดขึ้นแล้วทั้งหมด

06 | IMPACT INSIGHTS & WAY FORWARD

จากแพลตฟอร์มข้อมูล สู่กระบวนการจัดการความเสี่ยงที่ดำเนินต่อได้

บทเรียนสำคัญคือ ข้อมูลสำรวจต้องมีผู้รับผิดชอบปรับปรุงและมีหน่วยงานนำไปใช้จริง การขยายระบบจึงต้องพัฒนาทั้งเทคโนโลยี ทักษะเจ้าหน้าที่ และขั้นตอนเชื่อมข้อมูลเข้ากับแผนปฏิบัติงาน

Impact Learning Takeaways

Learning lens	บทเรียนสำหรับโครงการ
WHAT WORKS	เชื่อมการสำรวจภาคสนาม การวิเคราะห์วิศวกรรม และผู้ใช้ท้องถิ่น
WHAT MATTERS	ข้อมูลที่ใช้งานได้ การแก้ไขจุดเสี่ยง และความเสียหายที่ลดลงจริง
WHAT NEEDS TO CHANGE	เพิ่มหลักฐานการนำไปใช้ ยืนยันช่วงประเมิน และกำหนดระบบอัปเดตข้อมูล
WHAT CAN SCALE	ถ่ายทอดกระบวนการสำรวจ–วิเคราะห์–วางแผน โดยปรับตามบริบทลุ่มน้ำและพื้นที่ลาดชัน

แนวทางต่อยอด ได้แก่ การกำหนดเจ้าของข้อมูล การตรวจสอบความถูกต้องก่อนปรับฐานข้อมูล การฝึกเจ้าหน้าที่ และการบันทึกสถานะจุดเสี่ยงตั้งแต่พบปัญหาจนถึงติดตามผลหลังแก้ไข เพื่อให้ระบบเป็นส่วนหนึ่งของงานประจำ

โอกาสสร้าง Impact Partnership ได้แก่ ความร่วมมือระหว่างมหาวิทยาลัย ปภ. อปท. หน่วยงานทรัพยากรน้ำ และชุมชน เพื่อร่วมตรวจสอบข้อมูล พัฒนามาตรการ และติดตามผล โดยให้ผู้เชี่ยวชาญทบทวนข้อเสนอทางเทคนิคตามความเหมาะสม

การขยายผลควรพิจารณาทั้งคุณภาพข้อมูล ความสามารถของหน่วยงาน และงบดำเนินมาตรการ เพื่อให้การมีแผนที่นำไปสู่การจัดการความเสี่ยงที่เกิดประโยชน์ต่อพื้นที่จริง

FROM FIELD DATA TO INFORMED PLANNING.FROM RISK MAPS TO VERIFIED LOCAL ACTION.

แหล่งข้อมูล: เอกสารสรุปโครงการ “พัฒนาระบบการสำรวจและบริหารจัดการพื้นที่เสี่ยงภัยน้ำท่วมและดินถล่ม บนพื้นฐานของเทคโนโลยีสารสนเทศและการจัดการขั้นสูง” ที่แนบมา