โครงการระบบอบแห้งพลังงานแสงอาทิตย์แบบโดมร่วมกับการแผ่รังสีอินฟราเรดระยะไกลจากแผ่นเซรามิกสำหรับการผลิตเครื่องดนตรี

พื้นที่ดำเนินการ : ชุมชนตำบลท่าเรือ อำเภอนาหว้า จังหวัดนครพนม 

เครื่องดนตรีชุมชนท่าเรือ | จากนวัตกรรมอบไม้ไผ่ สู่ทักษะและคุณค่าของอาชีพในชุมชน

SOCIAL VALUE IMPACT LEARNING CASE • SOCIAL INNOVATION VILLAGE • NAKHON PHANOM

การผลิตเครื่องดนตรีอีสานอาศัยทั้งฝีมือช่างและความพร้อมของวัตถุดิบ ชุมชนตำบลท่าเรือ อำเภอนาหว้า จังหวัดนครพนม จึงนำระบบอบแห้งพลังงานแสงอาทิตย์แบบโดมร่วมกับการแผ่รังสีอินฟราเรดระยะไกลจากแผ่นเซรามิกมาใช้พัฒนากระบวนการเตรียมไม้ไผ่ พร้อมถ่ายทอดความรู้ให้สมาชิกวิสาหกิจชุมชน

ผลประเมินรายงาน SROI 2.39 เท่า และรายได้จากอาชีพเดิมเพิ่มขึ้น 2,087 บาทต่อคนต่อปี ขณะเดียวกัน โครงการยังเผชิญข้อจำกัดเรื่องปริมาณไผ่แคน กรณีศึกษานี้จึงสะท้อนความสำคัญของการพัฒนาเทคโนโลยีแปรรูปควบคู่กับการจัดการวัตถุดิบต้นน้ำ

01 | THE ISSUE & WHY IT MATTERS

เมื่อการพัฒนากระบวนการผลิตต้องเดินคู่กับความพร้อมของวัตถุดิบ

ชุมชนท่าเรือมีความเชี่ยวชาญในการผลิตเครื่องดนตรีอีสาน แต่ประสบข้อจำกัดด้านการเตรียมและอบไม้ไผ่ รวมถึงการขาดแคลนไผ่แคน เอกสารระบุว่าไผ่ที่ปลูกเจริญเติบโตไม่ทันกรอบเวลาที่ต้องการ และไม่สามารถนำเข้าวัตถุดิบจากประเทศเพื่อนบ้านได้ในบริบทที่รายงาน

โครงการจึงพัฒนาระบบอบแห้งเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการใช้วัตถุดิบที่มีอยู่ พร้อมเสริมทักษะของสมาชิก อย่างไรก็ตาม ระบบอบแห้งตอบโจทย์กระบวนการแปรรูป ส่วนการเพิ่มความพร้อมของวัตถุดิบยังต้องอาศัยความรู้ด้านการปลูก การดูแล และการวางแผนจัดหาเพิ่มเติม

ข้อจำกัดที่ต้องข้าม	การเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้าง
กระบวนการเตรียมและอบไม้ไผ่ต้องพัฒนา	เพิ่มความสามารถในการอบวัตถุดิบสำหรับผลิตเครื่องดนตรี
สมาชิกต้องเรียนรู้เทคโนโลยีใหม่	มีทักษะใช้งานและดูแลรักษาระบบอบแห้ง
ไผ่แคนเติบโตไม่ทันความต้องการผลิต	พัฒนาความรู้ดูแลไผ่และวางแผนวัตถุดิบต้นน้ำ
การดำเนินงานต้องอาศัยความร่วมมือในกลุ่ม	เสริมการเรียนรู้ การทำกิจกรรม และเครือข่ายสนับสนุน

คุณค่าของโครงการจึงอยู่ที่การเชื่อมเทคโนโลยีกับความสามารถของคน เพื่อสนับสนุนอาชีพเดิมของชุมชนและเพิ่มความพร้อมในการจัดการการผลิตต่อไป

02 | THE APPROACH & IMPACT MODEL

Develop → Transfer → Use → Learn

สมมติฐานของโมเดลคือ หากชุมชนมีระบบอบแห้งที่เหมาะกับงานผลิต พร้อมความรู้ใช้งานและดูแลรักษา จะมีโอกาสพัฒนากระบวนการเตรียมไม้ไผ่ เพิ่มคุณค่าทางเศรษฐกิจ และสร้างการเรียนรู้ร่วมกันในกลุ่ม

Intervention	Change mechanism: เหตุใดจึงสำคัญ
ติดตั้งระบบอบแห้งพลังงานแสงอาทิตย์ร่วมกับอินฟราเรด	เพิ่มทางเลือกด้านเทคโนโลยีสำหรับกระบวนการอบไม้ไผ่
ถ่ายทอดความรู้การใช้งานและดูแลระบบ	ช่วยให้สมาชิกมีความพร้อมนำเทคโนโลยีไปใช้และดูแลต่อ
ส่งเสริมกิจกรรมและความร่วมมือของกลุ่ม	เปิดพื้นที่ให้สมาชิกแลกเปลี่ยนความรู้และทำงานร่วมกัน
พัฒนาเป็นพื้นที่ศึกษาดูงาน	ถ่ายทอดประสบการณ์ให้ผู้สนใจและเชื่อมเครือข่ายภายนอก

เส้นทางการเปลี่ยนแปลงที่มุ่งสร้างคือ ระบบอบแห้งและการถ่ายทอดความรู้ → ทักษะการใช้งาน → การนำไปใช้ในอาชีพ → ผลด้านรายได้ ความสัมพันธ์ และการเรียนรู้ของชุมชน

การยืนยันผลต่อประสิทธิภาพการผลิตยังต้องอาศัยข้อมูลก่อนและหลัง เช่น ระยะเวลาอบ คุณภาพไม้ไผ่ อัตราความเสียหาย และต้นทุนต่อรอบ ซึ่งยังไม่ปรากฏในบทสรุปนี้

ขอบเขตการดำเนินงาน

รายการ	ข้อมูล
ชื่อโครงการ	ระบบอบแห้งพลังงานแสงอาทิตย์แบบโดมร่วมกับการแผ่รังสีอินฟราเรดระยะไกลจากแผ่นเซรามิกสำหรับการผลิตเครื่องดนตรี — P4
พื้นที่	ตำบลท่าเรือ อำเภอนาหว้า จังหวัดนครพนม
มูลค่าการลงทุนรวม	630,000 บาท
เงินสนับสนุนจาก NIA	ประมาณ 520,000 บาท
เงินสมทบผู้ดำเนินโครงการ	ประมาณ 60,000 บาท
เงินสมทบผู้ได้รับประโยชน์หลัก	ประมาณ 50,000 บาท
กลุ่มผู้ได้รับประโยชน์หลัก	วิสาหกิจชุมชนผู้ผลิตเครื่องดนตรีตำบลท่าเรือ
สินทรัพย์นวัตกรรมที่เอกสารระบุ	ระบบอบแห้งมูลค่า 100,000 บาท
กิจกรรมเรียนรู้และเครือข่าย	ศึกษาดูงานเฉลี่ย 3–4 ครั้งต่อปี และภาคี 2–4 หน่วยงาน

มูลค่าสินทรัพย์ 100,000 บาทเป็นข้อมูลอีกประเภทหนึ่งจากเงินลงทุนรวม จึงไม่ควรนำมาบวกเพิ่มโดยไม่ตรวจสอบวิธีบันทึกต้นทุนและผลลัพธ์ในการประเมิน

03 | WHO CHANGED & WHAT MATTERS

ความเปลี่ยนแปลงครอบคลุมทั้งทักษะ รายได้ และความสัมพันธ์ของสมาชิก

ผลที่เอกสารสะท้อนเด่นชัดอยู่ในกลุ่มสมาชิกวิสาหกิจชุมชน ทั้งการเรียนรู้ระบบอบแห้ง รายได้จากอาชีพเดิม และการทำงานร่วมกัน

กลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย	สิ่งที่เอกสารสะท้อน / ประเด็นสำคัญ
S1 วิสาหกิจชุมชนและสมาชิก	สมาชิก 80% ได้รับความรู้ด้านการใช้งานและดูแลระบบเพิ่มขึ้นในระดับมาก และเอกสารรายงานว่าสมาชิก 100% มีรายได้จากอาชีพเดิมเพิ่มขึ้น 2,087 บาทต่อคนต่อปี
สมาชิกและผู้นำกลุ่ม	สมาชิก 80% มีความสัมพันธ์ในกลุ่มดีขึ้น และ 50% มีความภาคภูมิใจในการเป็นผู้นำตามตัวชี้วัดที่รายงาน
S2 ผู้ดำเนินโครงการและนักวิจัย	มีบทบาทสนับสนุนการเรียนรู้ การรวมกลุ่ม และความร่วมมือกับภาคี
S3 ผู้ให้ทุนสนับสนุน — NIA	ใช้ผลการดำเนินงานและผลประเมินประกอบการเรียนรู้ด้านการสนับสนุนนวัตกรรมชุมชน

เอกสารยังระบุการรวมกลุ่มทำกิจกรรมเฉลี่ย 12 ครั้งต่อปี ซึ่งเป็นข้อมูลกิจกรรมที่ช่วยอธิบายโอกาสพบปะและเรียนรู้ แต่ต้องอ่านร่วมกับหลักฐานว่ากิจกรรมเหล่านั้นทำให้การผลิตหรือการบริหารกลุ่มเปลี่ยนแปลงอย่างไร

ตัวเลขร้อยละ 80 ด้านความรู้หมายถึงสัดส่วนสมาชิกที่รายงานผลในระดับมาก ไม่ใช่คะแนนความรู้ที่เพิ่มขึ้นร้อยละ 80 ทั้งนี้ ยังไม่มีจำนวนสมาชิก ฐานผู้ตอบ และรายละเอียดเครื่องมือวัดครบถ้วน จึงยังคำนวณจำนวนผู้ที่เปลี่ยนแปลงจริงไม่ได้

04 | IMPACT EVIDENCE & RESULTS

ผลประเมินรายงานมูลค่ารวม 1.51 ล้านบาท และ SROI 2.39 เท่า

ตัวชี้วัด	ผลที่เอกสารรายงาน
มูลค่าการลงทุนรวม	0.63 ล้านบาท
มูลค่าผลลัพธ์รวม	1.51 ล้านบาท
SROI	2.39 เท่า
รายได้จากอาชีพเดิมที่เพิ่มขึ้น	2,087 บาทต่อคนต่อปี
สัดส่วนสมาชิกที่รายงานว่ามีรายได้เพิ่ม	100%

SROI 2.39 เท่า หมายถึงเงินลงทุนทุก 1 บาทสัมพันธ์กับมูลค่าผลลัพธ์ทางสังคมที่ประเมินได้ประมาณ 2.39 บาท ภายใต้ขอบเขตและสมมติฐานของการประเมิน มูลค่านี้ครอบคลุมคุณค่าหลายประเภท จึงไม่เท่ากับเงินสดหรือกำไรที่สมาชิกได้รับทั้งหมด

ตัวเลขรวม 1.51 ล้านบาทและเงินลงทุน 0.63 ล้านบาทเป็นค่าปัดเศษ การสอบทานอัตราส่วนอย่างแม่นยำจึงต้องใช้ตัวเลขเต็มจากรายงานต้นฉบับ

การกระจายมูลค่าตามผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย

กลุ่ม	มูลค่าผลสัมฤทธิ์ตามเอกสาร
S1 ผู้ได้รับประโยชน์หลัก	0.75 ล้านบาท
S2 ผู้ดำเนินโครงการหลัก	0.13 ล้านบาท
S3 ผู้ให้ทุนสนับสนุน	0.63 ล้านบาท
รวม	1.51 ล้านบาท

กลุ่ม S1 มีมูลค่าสูงที่สุดเมื่อเทียบรายกลุ่ม และคิดเป็นประมาณครึ่งหนึ่งของผลรวมตามตัวเลขปัดเศษ ส่วนมูลค่าของ S3 ต้องอ่านตามนิยามผลลัพธ์และตัวแทนมูลค่าที่ใช้ประเมิน ไม่ควรตีความว่าเป็นรายรับทางการเงินของผู้ให้ทุน

มิติผลลัพธ์ที่เอกสารจัดลำดับ

ลำดับ	มิติ	หลักฐานประกอบในบทสรุป
1	ทักษะ / นวัตกรรม	สมาชิก 80% ได้รับความรู้เพิ่มขึ้นในระดับมาก
2	สังคม / ความสัมพันธ์	สมาชิก 80% มีความสัมพันธ์ดีขึ้น และมีกิจกรรมร่วมกัน
3	เศรษฐกิจ / การเงิน	รายได้เพิ่ม 2,087 บาทต่อคนต่อปี
4	สุขภาวะกายและใจ	ความภาคภูมิใจในการเป็นผู้นำที่เอกสารรายงาน
5	สิ่งแวดล้อม	การนำเทคโนโลยีพลังงานแสงอาทิตย์มาใช้

บทสรุปไม่ได้แสดงมูลค่ารายมิติ และมีข้อความอ้างถึงโครงการในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ จึงควรตรวจสอบว่าลำดับนี้เป็นผลเฉพาะ P4 หรือภาพรวมของกลุ่มโครงการ ก่อนใช้เป็นอันดับมูลค่าผลกระทบของโครงการนี้ อีกทั้งยังไม่มีฐานข้อมูลเพียงพอสำหรับแสดงสัดส่วนรวม 100%

ผลด้านสิ่งแวดล้อมยังไม่มีตัวเลขพลังงานที่ประหยัดหรือการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่ลดลง จึงควรนำเสนอเป็นแนวทางและเทคโนโลยีที่ใช้ มากกว่าระบุขนาดผลประโยชน์ที่ยืนยันแล้ว

05 | STORIES BEHIND THE IMPACT

เมื่อช่างในชุมชนได้เรียนรู้เทคโนโลยีเพื่อสนับสนุนอาชีพเดิม

เรื่องราวของโครงการเชื่อมความเชี่ยวชาญผลิตเครื่องดนตรีกับความรู้ด้านระบบอบแห้ง สมาชิกจึงมีโอกาสเรียนรู้เครื่องมือใหม่ร่วมกัน พร้อมพัฒนาพื้นที่ให้เป็นแหล่งแลกเปลี่ยนประสบการณ์สำหรับผู้มาศึกษาดูงาน

Story lens	สิ่งที่เรื่องราวสะท้อน
Before	ชุมชนเผชิญข้อจำกัดด้านไผ่แคนและกระบวนการเตรียมวัตถุดิบ
Intervention	ติดตั้งระบบอบแห้งพลังงานแสงอาทิตย์ร่วมกับอินฟราเรด และถ่ายทอดทักษะ
Change	เอกสารรายงานความรู้ รายได้ และความสัมพันธ์ของสมาชิกที่ดีขึ้น
Meaning	เทคโนโลยีมีบทบาทสนับสนุนการเรียนรู้และการประกอบอาชีพของชุมชน
Next	ติดตามการใช้งานจริง ผลต่อคุณภาพไม้ไผ่ และความพร้อมของวัตถุดิบต้นน้ำ

บทสรุปยังไม่มีกรณีรายสมาชิกที่แสดงข้อมูลก่อนและหลังอย่างละเอียด การติดตามช่างหรือกลุ่มผู้ใช้งานจริงจะช่วยอธิบายว่า ระบบเปลี่ยนขั้นตอนการทำงานอย่างไร รายได้เพิ่มจากปัจจัยใด และสมาชิกมีต้นทุนหรือภาระดูแลระบบเพิ่มเติมเท่าไร

การศึกษาดูงานเฉลี่ย 3–4 ครั้งต่อปีสะท้อนบทบาทด้านการถ่ายทอดประสบการณ์ แต่ยังไม่มีข้อมูลรายได้จากกิจกรรมดังกล่าว จึงไม่ควรถือเป็นผลสำเร็จเชิงพาณิชย์เพิ่มเติมโดยอัตโนมัติ

06 | IMPACT INSIGHTS & WAY FORWARD

จากการติดตั้งนวัตกรรม สู่การจัดการวัตถุดิบและการผลิตอย่างต่อเนื่อง

บทเรียนสำคัญคือ เทคโนโลยีอบแห้งและการถ่ายทอดความรู้เป็นองค์ประกอบที่สนับสนุนอาชีพชุมชนได้ ขณะที่ความต่อเนื่องยังขึ้นอยู่กับวัตถุดิบ การดูแลระบบ และความสามารถบริหารงานร่วมกัน

Impact Learning Takeaways

Learning lens	บทเรียนสำหรับโครงการ
WHAT WORKS	การนำเทคโนโลยีมาใช้ควบคู่กับการถ่ายทอดความรู้และการเรียนรู้ร่วมกันของสมาชิก
WHAT MATTERS	ความสามารถใช้ระบบได้จริง คุณภาพวัตถุดิบ รายได้สุทธิ และความต่อเนื่องของอาชีพ
WHAT NEEDS TO CHANGE	เสริมความรู้ดูแลไผ่แคน วางแผนวัตถุดิบ และเก็บข้อมูลประสิทธิภาพการอบอย่างต่อเนื่อง
WHAT CAN SCALE	กระบวนการพัฒนาเทคโนโลยีร่วมกับชุมชนและเครือข่าย โดยตรวจสอบความเหมาะสมของแต่ละพื้นที่

การติดตามระยะต่อไปควรเชื่อมข้อมูลวัตถุดิบเข้า ระยะเวลาอบ คุณภาพไม้ไผ่ ความเสียหาย ต้นทุนพลังงานและบำรุงรักษา เข้ากับปริมาณผลิตและรายได้สุทธิ เพื่อให้เห็นประโยชน์ของระบบตลอดกระบวนการผลิต

ความร่วมมือระหว่างวิสาหกิจชุมชน ผู้เชี่ยวชาญด้านไผ่ ผู้พัฒนาเทคโนโลยี และผู้สนับสนุน ควรครอบคลุมทั้งการจัดหาวัตถุดิบและการใช้งานระบบ การขยายสู่กลุ่มผลิตเครื่องดนตรีอื่นจึงควรพิจารณาจากหลักฐานการใช้งาน ความพร้อมของคน และเงื่อนไขวัตถุดิบของพื้นที่นั้น

FROM BAMBOO DRYING INNOVATION TO COMMUNITY CAPABILITY.FROM MEASURING IMPACT TO LEARNING, MANAGING AND SCALING WHAT MATTERS.

แหล่งข้อมูล: บทสรุปโครงการระบบอบแห้งพลังงานแสงอาทิตย์แบบโดมร่วมกับการแผ่รังสีอินฟราเรดระยะไกลจากแผ่นเซรามิกสำหรับการผลิตเครื่องดนตรี