top of page

โครงการการมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ชุ่มน้ำบึงบอระเพ็ด

31 ต.ค.
ยาว 2 นาที

พื้นที่ดำเนินการ : พื้นที่ชุ่มน้ำบึงบอระเพ็ด จังหวัดนครสวรรค์ ซึ่งครอบคลุม 9 ตำบล ใน 3 อำเภอ โดยมีองค์กรผู้ใช้น้ำนำร่อง 5 ตำบล และขยายผลสู่องค์กรผู้ใช้น้ำอีก 4 ตำบล 


บึงบอระเพ็ด | จากความขัดแย้งเรื่องน้ำ สู่กติการ่วมบนฐานข้อมูลและพลังชุมชน


SOCIAL VALUE IMPACT LEARNING CASE • MAHIDOL UNIVERSITY, NAKHONSAWAN CAMPUS

เมื่อทรัพยากรน้ำเดียวกันหล่อเลี้ยงทั้งเกษตรกรรม ประมง การท่องเที่ยว และระบบนิเวศ การบริหารจัดการจึงต้องสร้างพื้นที่ให้ผู้เกี่ยวข้องร่วมตัดสินใจ โครงการ “การมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ชุ่มน้ำบึงบอระเพ็ด” เชื่อมข้อมูลวิทยาศาสตร์ องค์กรผู้ใช้น้ำ และหน่วยงานภาครัฐ ผ่านกระบวนการสร้างความเข้าใจและเจรจาผลประโยชน์ร่วม เพื่อพัฒนากติกาที่นำไปใช้ได้ในพื้นที่



01 | THE ISSUE & WHY IT MATTERS

เมื่อการจัดสรรน้ำต้องประสานทั้งอาชีพ ระบบนิเวศ และอำนาจหน้าที่

พื้นที่ชุ่มน้ำบึงบอระเพ็ด จังหวัดนครสวรรค์ ครอบคลุม 9 ตำบลใน 3 อำเภอ มีผู้ใช้ประโยชน์หลากหลายกลุ่ม โดยเฉพาะเกษตรกรและชาวประมงที่เผชิญความขัดแย้งในการใช้น้ำช่วงฤดูแล้ง ขณะเดียวกัน การบริหารพื้นที่เกี่ยวข้องกับ 13 หน่วยงานและกฎหมายหลัก 3 ฉบับตามเอกสาร ทำให้การประสานงานมีความซับซ้อน

โครงการดำเนินงานโดย ศูนย์วิจัยและบริการวิชาการ โครงการจัดตั้งวิทยาเขตนครสวรรค์ มหาวิทยาลัยมหิดล ระหว่างเดือน กันยายน 2564–ธันวาคม 2565 เพื่อสร้างความเข้าใจร่วมและกติกาการใช้น้ำ โดยใช้ข้อมูลวิทยาศาสตร์ควบคู่กับข้อเท็จจริงและความต้องการของพื้นที่

ข้อจำกัดที่ต้องข้าม

การเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้าง

ความต้องการใช้น้ำแตกต่างและเกิดการแย่งชิง

มีกติกาจัดสรรน้ำที่ผู้เกี่ยวข้องร่วมออกแบบ

ข้อมูลและความเข้าใจสถานการณ์ไม่ตรงกัน

ตรวจสอบข้อมูลร่วมและเปิดให้เข้าถึงได้

การทำงานของหน่วยงานแยกส่วน

มีกลไกประสานและตัดสินใจร่วม

ชุมชนต้องการช่องทางร่วมบริหารทรัพยากร

เสริมบทบาทองค์กรผู้ใช้น้ำในการเจรจา

การใช้ประโยชน์ต้องคำนึงถึงระบบนิเวศ

เชื่อมกติกาการใช้น้ำกับการรักษาสภาพบึง



02 | THE APPROACH & IMPACT MODEL

Build Understanding → Build Access → Build Co-development

สมมติฐานของโมเดลคือ หากทุกฝ่ายมีข้อมูลที่ยอมรับร่วมกัน ชุมชนมีตัวแทนที่เข้าถึงกลไกเจรจา และหน่วยงานร่วมพัฒนาทางเลือก จะเพิ่มโอกาสจัดการความขัดแย้งและสร้างข้อตกลงที่นำไปปฏิบัติได้ มหาวิทยาลัยทำหน้าที่เป็นผู้เชื่อมประสานระหว่างชุมชนกับภาครัฐ

Intervention

Change mechanism: เหตุใดจึงสำคัญ

สร้างความเข้าใจ

ใช้ข้อมูล GIS ระดับน้ำ และข้อเท็จจริงในพื้นที่เป็นฐานตรวจสอบและเจรจา

สร้างการเข้าถึง

สนับสนุนองค์กรผู้ใช้น้ำให้เป็นกลไกตัวแทนชุมชน

สร้างการพัฒนาร่วม

จัดเวทีให้รัฐ ชุมชน และนักวิชาการร่วมพิจารณาทางเลือกและกติกา

Smart Bueng Boraphet

ใช้ Line Official Account “สมาร์ทบึงบอระเพ็ด” สนับสนุนการเข้าถึงข้อมูล

Institutional Integration

เชื่อมข้อเสนอจากพื้นที่กับคณะทำงานและแผนบริหารจัดการ

เส้นทางการเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้างคือ ทุน ข้อมูล และความสัมพันธ์ → ตรวจสอบข้อมูลและจัดเวทีร่วม → เกิดองค์กรผู้ใช้น้ำและกติกา → ประสานการใช้น้ำและลดความขัดแย้ง → ความมั่นคงในการดำรงชีพและการดูแลทรัพยากรร่วมกัน

ขอบเขตการดำเนินงานที่เอกสารรายงาน

ตัวชี้วัดผลผลิต / ขอบเขตผู้เกี่ยวข้อง

ข้อมูล

งบประมาณโครงการหลัก

995,000 บาท

ปัจจัยนำเข้ารวมที่ใช้ในผลประเมิน

20.07 ล้านบาท

องค์กรผู้ใช้น้ำนำร่อง

5 องค์กร

องค์กรผู้ใช้น้ำหลังขยายผล

9 องค์กร

หน่วยงานรัฐที่เกี่ยวข้อง

13 หน่วยงาน

ครัวเรือนรอบบึงตามเอกสาร

กว่า 5,684 ครัวเรือน

เครื่องมือข้อมูล

ฐานข้อมูลพื้นที่และ Line OA สมาร์ทบึงบอระเพ็ด

ปัจจัยนำเข้ารวมครอบคลุมทรัพยากรจากหลายฝ่าย เช่น เวลาชุมชน งบประมาณภาครัฐที่บูรณาการ และทรัพยากรวิชาการ จึงมีขอบเขตกว้างกว่างบโครงการหลัก



03 | WHO CHANGED & WHAT MATTERS

ความร่วมมือมีความหมายเมื่อแต่ละกลุ่มมีส่วนร่วมและได้รับประโยชน์

สำหรับชุมชน คุณค่าเกี่ยวข้องกับน้ำที่ใช้ดำรงชีพและช่องทางเจรจา สำหรับภาครัฐ คุณค่าอยู่ที่ข้อมูลและการประสานงาน ส่วนมหาวิทยาลัยมีบทบาทเชื่อมองค์ความรู้กับการแก้ปัญหาในพื้นที่

กลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย

สิ่งที่เอกสารสะท้อน / ประเด็นสำคัญ

องค์กรผู้ใช้น้ำ

ร่วมสร้างกติกา มีช่องทางเจรจา และเข้าถึงข้อมูล

เกษตรกร ชาวประมง และผู้ประกอบการท่องเที่ยว

การลดผลกระทบต่ออาชีพและความขัดแย้งในการใช้ทรัพยากร

ครัวเรือนในพื้นที่

ความมั่นคงในการดำรงชีพและการเข้าสู่ระบบเช่าที่ดินตามที่เอกสารรายงาน

หน่วยงานภาครัฐ

ใช้ข้อมูลร่วมกัน ลดภาระประสานความขัดแย้ง และเชื่อมแผนปฏิบัติงาน

มหาวิทยาลัยมหิดล

สร้างกระบวนการมีส่วนร่วมและสนับสนุนข้อมูลวิชาการ

เครือข่ายนักวิชาการ

เข้าถึงข้อมูลและต่อยอดงานวิจัยกับการเรียนการสอน

เอกสารรายงานว่าประชาชน มากกว่า 5,000 ครัวเรือน เข้าสู่ระบบเช่าที่ดินอย่างถูกต้อง ตัวเลขนี้มีขอบเขตต่างจากจำนวนครัวเรือนรอบบึง และไม่ควรนำมารวมเป็นยอดผู้ได้รับประโยชน์เพิ่มเติม

การมีองค์กรผู้ใช้น้ำเป็นฐานช่วยสร้างช่องทางให้ชุมชนร่วมตัดสินใจ แต่ควรติดตามต่อว่ากลุ่มอาชีพและพื้นที่ต้นน้ำ–ปลายน้ำมีโอกาสเข้าร่วมและได้รับประโยชน์อย่างทั่วถึงเพียงใด



04 | IMPACT EVIDENCE & RESULTS

ผลประเมินสะท้อนคุณค่าทางเศรษฐกิจและระบบนิเวศเป็นหลัก

เอกสารระบุว่า การประเมินโดยสมาคมผู้ประเมินมูลค่าทางสังคมไทยเสร็จสิ้นในเดือน ตุลาคม 2568 รายงาน มูลค่าผลลัพธ์รวม 579.92 ล้านบาท และ SROI 28.89 เท่า จากปัจจัยนำเข้ารวม 20.07 ล้านบาท ภายใต้กรอบประเมินปี 2564–2571

กล่าวคือ ปัจจัยนำเข้าทุก 1 บาทสัมพันธ์กับมูลค่าผลลัพธ์ที่ประเมินได้ประมาณ 28.89 บาท ตามขอบเขตและสมมติฐานของรายงาน โดยผลรวมครอบคลุมช่วงเวลาหลังการประเมินด้วย จึงไม่ใช่มูลค่าที่เกิดขึ้นจริงแล้วทั้งหมด ณ วันประเมิน

ตัวชี้วัด

ผลที่เอกสารรายงาน

มูลค่าผลลัพธ์รวม

579.92 ล้านบาท

SROI

28.89 เท่า

ปัจจัยนำเข้ารวม

20.07 ล้านบาท

ข้อร้องเรียนเรื่องการใช้น้ำ

ลดลงเกือบ 100% ตามคำสะท้อนในเอกสาร

คุณภาพน้ำ

เปลี่ยนจากประเภท 4 เป็นประเภท 3 ตามเอกสาร

กติกาด้านระดับน้ำ

รักษาระดับไม่ต่ำกว่า +23.00 เมตรระดับทะเลปานกลาง

กลไกบริหารจัดการ

เกิดคณะทำงานบริหารจัดการน้ำบึงบอระเพ็ดที่จังหวัดรับรอง

Impact Dimension Ranking

มิติผลลัพธ์

มูลค่า

สัดส่วน

เศรษฐกิจ

351.06 ล้านบาท

60.54%

สิ่งแวดล้อม

183.23 ล้านบาท

31.60%

สังคม

45.62 ล้านบาท

7.87%

ยอดและสัดส่วนรวมต่างจากผลรวมเล็กน้อยจากการปัดเศษ

ผลประเมินให้น้ำหนักกับผลกระทบต่ออาชีพและระบบนิเวศ ขณะที่ผลด้านสังคมเกี่ยวข้องกับการจัดการความขัดแย้งและความร่วมมือระหว่างหน่วยงาน อย่างไรก็ตาม การลดข้อร้องเรียนไม่อาจใช้แทนการยืนยันว่าความขัดแย้งทุกประเภทหมดไป และผลคุณภาพน้ำต้องอ่านร่วมกับช่วงเวลา จุดตรวจวัด และปัจจัยอื่นในพื้นที่

ข้อมูลมูลค่าบางรายการยังต้องตรวจสอบ: ต้นฉบับระบุมูลค่ารายการย่อยด้านระบบนิเวศ 202.32 ล้านบาท ซึ่งสูงกว่ายอดรวมมิติสิ่งแวดล้อม 183.23 ล้านบาท จึงไม่ควรนำรายการย่อยไปบวกรวมจนกว่าจะยืนยันว่าใช้ฐานเวลาและการปรับค่าชุดเดียวกัน นอกจากนี้ ขอบเขตเวลาของปัจจัยนำเข้าในเอกสารยังระบุไม่ตรงกันระหว่าง Y0–Y2 กับปี 2564–2571



05 | STORIES BEHIND THE IMPACT

จากการเจรจาความต้องการที่ต่างกัน สู่การแบ่งปันน้ำด้วยกติการ่วม

เรื่องราวในเอกสารสะท้อนการสร้างพื้นที่ให้ชุมชนร่วมอธิบายปัญหา ตรวจสอบข้อมูล และเจรจากับหน่วยงาน ความเปลี่ยนแปลงจึงเกิดผ่านทั้งข้อมูลและความสัมพันธ์ที่พัฒนาร่วมกัน

Story lens

สิ่งที่เส้นทางการเปลี่ยนแปลงสะท้อน

Before

ผู้ใช้น้ำต่างพื้นที่และต่างอาชีพมีความต้องการไม่ตรงกัน

Intervention

สร้างองค์กรผู้ใช้น้ำ ตรวจสอบข้อมูล และจัดเวทีเจรจา

Change

เกิดกติกาจัดสรรน้ำ ช่องทางประสานงาน และข้อร้องเรียนลดลงตามเอกสาร

Meaning

ชุมชนมีพื้นที่ร่วมตัดสินใจและสื่อสารความต้องการของตน

Next

ติดตามความเป็นธรรมในการจัดสรร การปฏิบัติตามกติกา และผลในฤดูน้ำต่างกัน

ผู้แทนองค์กรผู้ใช้น้ำตำบลพนมเศษอธิบายถึงการแบ่งปันน้ำแบบหมุนเวียนระหว่างพื้นที่ ส่วนผู้แทนตำบลวังใหญ่สะท้อนว่าการรวมกลุ่มช่วยเพิ่มช่องทางเจรจาและลดปัญหาร้องเรียน เรื่องราวเหล่านี้ช่วยให้เห็นกลไกที่อยู่เบื้องหลังตัวเลข แต่ควรรับฟังสมาชิกและกลุ่มอาชีพอื่นร่วมด้วย

ในระดับหน่วยงาน เอกสารรายงานว่าข้อเสนอจากพื้นที่ถูกนำไปประกอบแผนอนุรักษ์และคุ้มครองพื้นที่เขตห้ามล่าสัตว์ป่าบึงบอระเพ็ด และเกิดกลไกทำงานร่วมกัน ประเด็นติดตามคือการนำข้อตกลงไปใช้ได้ต่อเนื่องเพียงใดเมื่อสถานการณ์น้ำและผู้รับผิดชอบเปลี่ยนไป



06 | IMPACT INSIGHTS & WAY FORWARD

จากกติกาที่ตกลงร่วมกัน สู่ระบบบริหารจัดการที่เรียนรู้และปรับตัวได้

บทเรียนสำคัญคือ ข้อมูลจะสนับสนุนการลดความขัดแย้งได้เมื่อทุกฝ่ายมีโอกาสตรวจสอบ เข้าใจ และใช้ประกอบการตัดสินใจร่วมกัน ขณะเดียวกัน ความไว้วางใจต้องอาศัยการทำงานต่อเนื่องและการมองเห็นประโยชน์ร่วมของแต่ละฝ่าย

Impact Learning Takeaways

Learning lens

บทเรียนสำหรับบึงบอระเพ็ด

WHAT WORKS

เชื่อมข้อมูล องค์กรผู้ใช้น้ำ เวทีเจรจา และผู้ประสานที่ได้รับความไว้วางใจ

WHAT MATTERS

ความเป็นธรรมในการใช้น้ำ ความมั่นคงของอาชีพ และการดูแลระบบนิเวศ

WHAT NEEDS TO CHANGE

เพิ่มข้อมูลติดตามจากสมาชิก ตรวจสอบฐานมูลค่า และพัฒนาความต่อเนื่องของผู้นำ

WHAT CAN SCALE

ถ่ายทอดกระบวนการ “3 สร้าง” โดยปรับตามโครงสร้างหน่วยงานและบริบทผู้ใช้น้ำ

แนวทางต่อยอดที่เอกสารเสนอ ได้แก่ การพัฒนาระบบเชื่อมข้อมูลผ่าน API การขยายแนวทางนาเปียกสลับแห้ง และการส่งเสริมผู้นำรุ่นใหม่ในองค์กรผู้ใช้น้ำ ส่วนแผนถ่ายทอดโมเดลสู่องค์กรผู้ใช้น้ำกว่า 3,000 องค์กรเป็นโอกาสขยายผลที่ยังต้องติดตามการดำเนินงานจริง

โอกาสสร้าง Impact Partnership ได้แก่ ความร่วมมือระหว่างหน่วยงานทรัพยากรน้ำ ท้องถิ่น มหาวิทยาลัย องค์กรผู้ใช้น้ำ และภาคธุรกิจ เพื่อพัฒนาฐานข้อมูล สนับสนุนอาชีพที่ใช้ทรัพยากรอย่างเหมาะสม และติดตามผลทางเศรษฐกิจ สังคม และระบบนิเวศร่วมกัน

การขยายผลควรให้ความสำคัญกับคุณภาพการมีส่วนร่วมและความสามารถปรับกติกาตามสถานการณ์ เพื่อให้กลไกความร่วมมือดำเนินต่อได้และสร้างประโยชน์อย่างทั่วถึง


FROM SHARED DATA TO SHARED DECISIONS.FROM WATER CONFLICT TO CO-MANAGEMENT AND COLLECTIVE VALUE.


หมายเหตุ: ตัวเลขและสถานะผลลัพธ์นำเสนอตามไฟล์แนบ; กรอบประเมินครอบคลุมถึงปี 2571 จึงต้องแยกผลจริงกับผลประมาณการ; รายการย่อยมูลค่าสิ่งแวดล้อมและช่วงเวลาปัจจัยนำเข้ายังต้องตรวจสอบกับรายงานฉบับเต็ม

แหล่งข้อมูล: เอกสารสรุปโครงการ “การมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ชุ่มน้ำบึงบอระเพ็ด” ที่แนบมา


ความคิดเห็น


bottom of page