โครงการการมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ชุ่มน้ำบึงบอระเพ็ด

พื้นที่ดำเนินการ : พื้นที่ชุ่มน้ำบึงบอระเพ็ด จังหวัดนครสวรรค์ ซึ่งครอบคลุม 9 ตำบล ใน 3 อำเภอ โดยมีองค์กรผู้ใช้น้ำนำร่อง 5 ตำบล และขยายผลสู่องค์กรผู้ใช้น้ำอีก 4 ตำบล
บึงบอระเพ็ด | จากความขัดแย้งเรื่องน้ำ สู่กติการ่วมบนฐานข้อมูลและพลังชุมชน
SOCIAL VALUE IMPACT LEARNING CASE • MAHIDOL UNIVERSITY, NAKHONSAWAN CAMPUS
เมื่อทรัพยากรน้ำเดียวกันหล่อเลี้ยงทั้งเกษตรกรรม ประมง การท่องเที่ยว และระบบนิเวศ การบริหารจัดการจึงต้องสร้างพื้นที่ให้ผู้เกี่ยวข้องร่วมตัดสินใจ โครงการ “การมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ชุ่มน้ำบึงบอระเพ็ด” เชื่อมข้อมูลวิทยาศาสตร์ องค์กรผู้ใช้น้ำ และหน่วยงานภาครัฐ ผ่านกระบวนการสร้างความเข้าใจและเจรจาผลประโยชน์ร่วม เพื่อพัฒนากติกาที่นำไปใช้ได้ในพื้นที่
01 | THE ISSUE & WHY IT MATTERS
เมื่อการจัดสรรน้ำต้องประสานทั้งอาชีพ ระบบนิเวศ และอำนาจหน้าที่
พื้นที่ชุ่มน้ำบึงบอระเพ็ด จังหวัดนครสวรรค์ ครอบคลุม 9 ตำบลใน 3 อำเภอ มีผู้ใช้ประโยชน์หลากหลายกลุ่ม โดยเฉพาะเกษตรกรและชาวประมงที่เผชิญความขัดแย้งในการใช้น้ำช่วงฤดูแล้ง ขณะเดียวกัน การบริหารพื้นที่เกี่ยวข้องกับ 13 หน่วยงานและกฎหมายหลัก 3 ฉบับตามเอกสาร ทำให้การประสานงานมีความซับซ้อน
โครงการดำเนินงานโดย ศูนย์วิจัยและบริการวิชาการ โครงการจัดตั้งวิทยาเขตนครสวรรค์ มหาวิทยาลัยมหิดล ระหว่างเดือน กันยายน 2564–ธันวาคม 2565 เพื่อสร้างความเข้าใจร่วมและกติกาการใช้น้ำ โดยใช้ข้อมูลวิทยาศาสตร์ควบคู่กับข้อเท็จจริงและความต้องการของพื้นที่
ข้อจำกัดที่ต้องข้าม | การเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้าง |
ความต้องการใช้น้ำแตกต่างและเกิดการแย่งชิง | มีกติกาจัดสรรน้ำที่ผู้เกี่ยวข้องร่วมออกแบบ |
ข้อมูลและความเข้าใจสถานการณ์ไม่ตรงกัน | ตรวจสอบข้อมูลร่วมและเปิดให้เข้าถึงได้ |
การทำงานของหน่วยงานแยกส่วน | มีกลไกประสานและตัดสินใจร่วม |
ชุมชนต้องการช่องทางร่วมบริหารทรัพยากร | เสริมบทบาทองค์กรผู้ใช้น้ำในการเจรจา |
การใช้ประโยชน์ต้องคำนึงถึงระบบนิเวศ | เชื่อมกติกาการใช้น้ำกับการรักษาสภาพบึง |
02 | THE APPROACH & IMPACT MODEL
Build Understanding → Build Access → Build Co-development
สมมติฐานของโมเดลคือ หากทุกฝ่ายมีข้อมูลที่ยอมรับร่วมกัน ชุมชนมีตัวแทนที่เข้าถึงกลไกเจรจา และหน่วยงานร่วมพัฒนาทางเลือก จะเพิ่มโอกาสจัดการความขัดแย้งและสร้างข้อตกลงที่นำไปปฏิบัติได้ มหาวิทยาลัยทำหน้าที่เป็นผู้เชื่อมประสานระหว่างชุมชนกับภาครัฐ
Intervention | Change mechanism: เหตุใดจึงสำคัญ |
สร้างความเข้าใจ | ใช้ข้อมูล GIS ระดับน้ำ และข้อเท็จจริงในพื้นที่เป็นฐานตรวจสอบและเจรจา |
สร้างการเข้าถึง | สนับสนุนองค์กรผู้ใช้น้ำให้เป็นกลไกตัวแทนชุมชน |
สร้างการพัฒนาร่วม | จัดเวทีให้รัฐ ชุมชน และนักวิชาการร่วมพิจารณาทางเลือกและกติกา |
Smart Bueng Boraphet | ใช้ Line Official Account “สมาร์ทบึงบอระเพ็ด” สนับสนุนการเข้าถึงข้อมูล |
Institutional Integration | เชื่อมข้อเสนอจากพื้นที่กับคณะทำงานและแผนบริหารจัดการ |
เส้นทางการเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้างคือ ทุน ข้อมูล และความสัมพันธ์ → ตรวจสอบข้อมูลและจัดเวทีร่วม → เกิดองค์กรผู้ใช้น้ำและกติกา → ประสานการใช้น้ำและลดความขัดแย้ง → ความมั่นคงในการดำรงชีพและการดูแลทรัพยากรร่วมกัน
ขอบเขตการดำเนินงานที่เอกสารรายงาน
ตัวชี้วัดผลผลิต / ขอบเขตผู้เกี่ยวข้อง | ข้อมูล |
งบประมาณโครงการหลัก | 995,000 บาท |
ปัจจัยนำเข้ารวมที่ใช้ในผลประเมิน | 20.07 ล้านบาท |
องค์กรผู้ใช้น้ำนำร่อง | 5 องค์กร |
องค์กรผู้ใช้น้ำหลังขยายผล | 9 องค์กร |
หน่วยงานรัฐที่เกี่ยวข้อง | 13 หน่วยงาน |
ครัวเรือนรอบบึงตามเอกสาร | กว่า 5,684 ครัวเรือน |
เครื่องมือข้อมูล | ฐานข้อมูลพื้นที่และ Line OA สมาร์ทบึงบอระเพ็ด |
ปัจจัยนำเข้ารวมครอบคลุมทรัพยากรจากหลายฝ่าย เช่น เวลาชุมชน งบประมาณภาครัฐที่บูรณาการ และทรัพยากรวิชาการ จึงมีขอบเขตกว้างกว่างบโครงการหลัก
03 | WHO CHANGED & WHAT MATTERS
ความร่วมมือมีความหมายเมื่อแต่ละกลุ่มมีส่วนร่วมและได้รับประโยชน์
สำหรับชุมชน คุณค่าเกี่ยวข้องกับน้ำที่ใช้ดำรงชีพและช่องทางเจรจา สำหรับภาครัฐ คุณค่าอยู่ที่ข้อมูลและการประสานงาน ส่วนมหาวิทยาลัยมีบทบาทเชื่อมองค์ความรู้กับการแก้ปัญหาในพื้นที่
กลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย | สิ่งที่เอกสารสะท้อน / ประเด็นสำคัญ |
องค์กรผู้ใช้น้ำ | ร่วมสร้างกติกา มีช่องทางเจรจา และเข้าถึงข้อมูล |
เกษตรกร ชาวประมง และผู้ประกอบการท่องเที่ยว | การลดผลกระทบต่ออาชีพและความขัดแย้งในการใช้ทรัพยากร |
ครัวเรือนในพื้นที่ | ความมั่นคงในการดำรงชีพและการเข้าสู่ระบบเช่าที่ดินตามที่เอกสารรายงาน |
หน่วยงานภาครัฐ | ใช้ข้อมูลร่วมกัน ลดภาระประสานความขัดแย้ง และเชื่อมแผนปฏิบัติงาน |
มหาวิทยาลัยมหิดล | สร้างกระบวนการมีส่วนร่วมและสนับสนุนข้อมูลวิชาการ |
เครือข่ายนักวิชาการ | เข้าถึงข้อมูลและต่อยอดงานวิจัยกับการเรียนการสอน |
เอกสารรายงานว่าประชาชน มากกว่า 5,000 ครัวเรือน เข้าสู่ระบบเช่าที่ดินอย่างถูกต้อง ตัวเลขนี้มีขอบเขตต่างจากจำนวนครัวเรือนรอบบึง และไม่ควรนำมารวมเป็นยอดผู้ได้รับประโยชน์เพิ่มเติม
การมีองค์กรผู้ใช้น้ำเป็นฐานช่วยสร้างช่องทางให้ชุมชนร่วมตัดสินใจ แต่ควรติดตามต่อว่ากลุ่มอาชีพและพื้นที่ต้นน้ำ–ปลายน้ำมีโอกาสเข้าร่วมและได้รับประโยชน์อย่างทั่วถึงเพียงใด
04 | IMPACT EVIDENCE & RESULTS
ผลประเมินสะท้อนคุณค่าทางเศรษฐกิจและระบบนิเวศเป็นหลัก
เอกสารระบุว่า การประเมินโดยสมาคมผู้ประเมินมูลค่าทางสังคมไทยเสร็จสิ้นในเดือน ตุลาคม 2568 รายงาน มูลค่าผลลัพธ์รวม 579.92 ล้านบาท และ SROI 28.89 เท่า จากปัจจัยนำเข้ารวม 20.07 ล้านบาท ภายใต้กรอบประเมินปี 2564–2571
กล่าวคือ ปัจจัยนำเข้าทุก 1 บาทสัมพันธ์กับมูลค่าผลลัพธ์ที่ประเมินได้ประมาณ 28.89 บาท ตามขอบเขตและสมมติฐานของรายงาน โดยผลรวมครอบคลุมช่วงเวลาหลังการประเมินด้วย จึงไม่ใช่มูลค่าที่เกิดขึ้นจริงแล้วทั้งหมด ณ วันประเมิน
ตัวชี้วัด | ผลที่เอกสารรายงาน |
มูลค่าผลลัพธ์รวม | 579.92 ล้านบาท |
SROI | 28.89 เท่า |
ปัจจัยนำเข้ารวม | 20.07 ล้านบาท |
ข้อร้องเรียนเรื่องการใช้น้ำ | ลดลงเกือบ 100% ตามคำสะท้อนในเอกสาร |
คุณภาพน้ำ | เปลี่ยนจากประเภท 4 เป็นประเภท 3 ตามเอกสาร |
กติกาด้านระดับน้ำ | รักษาระดับไม่ต่ำกว่า +23.00 เมตรระดับทะเลปานกลาง |
กลไกบริหารจัดการ | เกิดคณะทำงานบริหารจัดการน้ำบึงบอระเพ็ดที่จังหวัดรับรอง |
Impact Dimension Ranking
มิติผลลัพธ์ | มูลค่า | สัดส่วน |
เศรษฐกิจ | 351.06 ล้านบาท | 60.54% |
สิ่งแวดล้อม | 183.23 ล้านบาท | 31.60% |
สังคม | 45.62 ล้านบาท | 7.87% |
ยอดและสัดส่วนรวมต่างจากผลรวมเล็กน้อยจากการปัดเศษ
ผลประเมินให้น้ำหนักกับผลกระทบต่ออาชีพและระบบนิเวศ ขณะที่ผลด้านสังคมเกี่ยวข้องกับการจัดการความขัดแย้งและความร่วมมือระหว่างหน่วยงาน อย่างไรก็ตาม การลดข้อร้องเรียนไม่อาจใช้แทนการยืนยันว่าความขัดแย้งทุกประเภทหมดไป และผลคุณภาพน้ำต้องอ่านร่วมกับช่วงเวลา จุดตรวจวัด และปัจจัยอื่นในพื้นที่
ข้อมูลมูลค่าบางรายการยังต้องตรวจสอบ: ต้นฉบับระบุมูลค่ารายการย่อยด้านระบบนิเวศ 202.32 ล้านบาท ซึ่งสูงกว่ายอดรวมมิติสิ่งแวดล้อม 183.23 ล้านบาท จึงไม่ควรนำรายการย่อยไปบวกรวมจนกว่าจะยืนยันว่าใช้ฐานเวลาและการปรับค่าชุดเดียวกัน นอกจากนี้ ขอบเขตเวลาของปัจจัยนำเข้าในเอกสารยังระบุไม่ตรงกันระหว่าง Y0–Y2 กับปี 2564–2571
05 | STORIES BEHIND THE IMPACT
จากการเจรจาความต้องการที่ต่างกัน สู่การแบ่งปันน้ำด้วยกติการ่วม
เรื่องราวในเอกสารสะท้อนการสร้างพื้นที่ให้ชุมชนร่วมอธิบายปัญหา ตรวจสอบข้อมูล และเจรจากับหน่วยงาน ความเปลี่ยนแปลงจึงเกิดผ่านทั้งข้อมูลและความสัมพันธ์ที่พัฒนาร่วมกัน
Story lens | สิ่งที่เส้นทางการเปลี่ยนแปลงสะท้อน |
Before | ผู้ใช้น้ำต่างพื้นที่และต่างอาชีพมีความต้องการไม่ตรงกัน |
Intervention | สร้างองค์กรผู้ใช้น้ำ ตรวจสอบข้อมูล และจัดเวทีเจรจา |
Change | เกิดกติกาจัดสรรน้ำ ช่องทางประสานงาน และข้อร้องเรียนลดลงตามเอกสาร |
Meaning | ชุมชนมีพื้นที่ร่วมตัดสินใจและสื่อสารความต้องการของตน |
Next | ติดตามความเป็นธรรมในการจัดสรร การปฏิบัติตามกติกา และผลในฤดูน้ำต่างกัน |
ผู้แทนองค์กรผู้ใช้น้ำตำบลพนมเศษอธิบายถึงการแบ่งปันน้ำแบบหมุนเวียนระหว่างพื้นที่ ส่วนผู้แทนตำบลวังใหญ่สะท้อนว่าการรวมกลุ่มช่วยเพิ่มช่องทางเจรจาและลดปัญหาร้องเรียน เรื่องราวเหล่านี้ช่วยให้เห็นกลไกที่อยู่เบื้องหลังตัวเลข แต่ควรรับฟังสมาชิกและกลุ่มอาชีพอื่นร่วมด้วย
ในระดับหน่วยงาน เอกสารรายงานว่าข้อเสนอจากพื้นที่ถูกนำไปประกอบแผนอนุรักษ์และคุ้มครองพื้นที่เขตห้ามล่าสัตว์ป่าบึงบอระเพ็ด และเกิดกลไกทำงานร่วมกัน ประเด็นติดตามคือการนำข้อตกลงไปใช้ได้ต่อเนื่องเพียงใดเมื่อสถานการณ์น้ำและผู้รับผิดชอบเปลี่ยนไป
06 | IMPACT INSIGHTS & WAY FORWARD
จากกติกาที่ตกลงร่วมกัน สู่ระบบบริหารจัดการที่เรียนรู้และปรับตัวได้
บทเรียนสำคัญคือ ข้อมูลจะสนับสนุนการลดความขัดแย้งได้เมื่อทุกฝ่ายมีโอกาสตรวจสอบ เข้าใจ และใช้ประกอบการตัดสินใจร่วมกัน ขณะเดียวกัน ความไว้วางใจต้องอาศัยการทำงานต่อเนื่องและการมองเห็นประโยชน์ร่วมของแต่ละฝ่าย
Impact Learning Takeaways
Learning lens | บทเรียนสำหรับบึงบอระเพ็ด |
WHAT WORKS | เชื่อมข้อมูล องค์กรผู้ใช้น้ำ เวทีเจรจา และผู้ประสานที่ได้รับความไว้วางใจ |
WHAT MATTERS | ความเป็นธรรมในการใช้น้ำ ความมั่นคงของอาชีพ และการดูแลระบบนิเวศ |
WHAT NEEDS TO CHANGE | เพิ่มข้อมูลติดตามจากสมาชิก ตรวจสอบฐานมูลค่า และพัฒนาความต่อเนื่องของผู้นำ |
WHAT CAN SCALE | ถ่ายทอดกระบวนการ “3 สร้าง” โดยปรับตามโครงสร้างหน่วยงานและบริบทผู้ใช้น้ำ |
แนวทางต่อยอดที่เอกสารเสนอ ได้แก่ การพัฒนาระบบเชื่อมข้อมูลผ่าน API การขยายแนวทางนาเปียกสลับแห้ง และการส่งเสริมผู้นำรุ่นใหม่ในองค์กรผู้ใช้น้ำ ส่วนแผนถ่ายทอดโมเดลสู่องค์กรผู้ใช้น้ำกว่า 3,000 องค์กรเป็นโอกาสขยายผลที่ยังต้องติดตามการดำเนินงานจริง
โอกาสสร้าง Impact Partnership ได้แก่ ความร่วมมือระหว่างหน่วยงานทรัพยากรน้ำ ท้องถิ่น มหาวิทยาลัย องค์กรผู้ใช้น้ำ และภาคธุรกิจ เพื่อพัฒนาฐานข้อมูล สนับสนุนอาชีพที่ใช้ทรัพยากรอย่างเหมาะสม และติดตามผลทางเศรษฐกิจ สังคม และระบบนิเวศร่วมกัน
การขยายผลควรให้ความสำคัญกับคุณภาพการมีส่วนร่วมและความสามารถปรับกติกาตามสถานการณ์ เพื่อให้กลไกความร่วมมือดำเนินต่อได้และสร้างประโยชน์อย่างทั่วถึง
FROM SHARED DATA TO SHARED DECISIONS.FROM WATER CONFLICT TO CO-MANAGEMENT AND COLLECTIVE VALUE.
หมายเหตุ: ตัวเลขและสถานะผลลัพธ์นำเสนอตามไฟล์แนบ; กรอบประเมินครอบคลุมถึงปี 2571 จึงต้องแยกผลจริงกับผลประมาณการ; รายการย่อยมูลค่าสิ่งแวดล้อมและช่วงเวลาปัจจัยนำเข้ายังต้องตรวจสอบกับรายงานฉบับเต็ม
แหล่งข้อมูล: เอกสารสรุปโครงการ “การมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ชุ่มน้ำบึงบอระเพ็ด” ที่แนบมา




ความคิดเห็น