โครงการประเมินผลลัพธ์เชิงสังคมของการดำเนินงานนิคมอุตสาหกรรม (Social Impact Assessment : SIA) ประจำปี 2569

พื้นที่ดำเนินการ : นิคมอุตสาหกรรมและท่าเรืออุตสาหกรรมรวม 44 แห่งทั่วประเทศไทย (นิคมอุตสาหกรรมที่ กนอ. ดำเนินการเอง 14 แห่ง, ท่าเรืออุตสาหกรรม 1 แห่ง และนิคมอุตสาหกรรมร่วมดำเนินงาน 29 แห่ง)
กนอ. | จากการประเมินผลนิคมอุตสาหกรรม สู่การบริหารคุณค่าร่วมกับชุมชน
SOCIAL VALUE IMPACT LEARNING CASE • INDUSTRIAL ESTATE AUTHORITY OF THAILAND
การพัฒนานิคมอุตสาหกรรมเชื่อมโยงกับการจ้างงาน การจัดซื้อจัดจ้าง คุณภาพชีวิตของชุมชน และต้นทุนด้านสิ่งแวดล้อม โครงการประเมินผลลัพธ์เชิงสังคมของการดำเนินงานนิคมอุตสาหกรรม ประจำปี 2569 ของการนิคมอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย (กนอ.) จึงมุ่งใช้ข้อมูลเหล่านี้เป็นฐานในการตัดสินใจ พัฒนาความร่วมมือ และบริหารผลกระทบในระยะยาว
กรณีศึกษานี้มีข้อมูลสำคัญสองระดับ ได้แก่ ฐานข้อมูลผลกระทบ ESG ของพื้นที่นิคมอุตสาหกรรมและท่าเรือ 44 แห่ง และ ผลประเมิน SROI ของโครงการนำร่อง 33 โครงการ ซึ่งต้องอ่านแยกกัน เพื่อให้เข้าใจว่าตัวเลขแต่ละชุดสะท้อนคุณค่าจากขอบเขตใด
01 | THE ISSUE & WHY IT MATTERS
เมื่อการเติบโตทางอุตสาหกรรมต้องพิจารณาควบคู่กับผลต่อผู้คนและสิ่งแวดล้อม
นิคมอุตสาหกรรมสร้างกิจกรรมทางเศรษฐกิจผ่านการจ้างงานและห่วงโซ่อุปทาน ขณะเดียวกัน การใช้ทรัพยากรและการปล่อยก๊าซเรือนกระจกก่อให้เกิดต้นทุนที่ต้องนำมาพิจารณาร่วมด้วย การประเมินจึงต้องช่วยให้เห็นทั้งคุณค่าที่เกิดขึ้น ผู้ที่ได้รับประโยชน์ และผลกระทบเชิงลบที่ควรจัดการ
อีกความท้าทายคือ การทำให้ความร่วมมือกับชุมชนมีความต่อเนื่องและตอบโจทย์ของพื้นที่ โครงการจึงมุ่งพัฒนาจากการสนับสนุนกิจกรรมเป็นครั้งคราว ไปสู่การสร้างศักยภาพ อาชีพ และโอกาสเชื่อมโยงกับภาคอุตสาหกรรม โดยใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม (SIA) และผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (SROI) เป็นเครื่องมือประกอบการบริหาร
ข้อจำกัดที่ต้องข้าม | การเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้าง |
การสนับสนุนชุมชนขาดความต่อเนื่อง | ความร่วมมือระยะยาวที่เสริมศักยภาพและการพึ่งพาตนเอง |
ข้อมูลผลกระทบถูกใช้เพื่อจัดทำรายงานเป็นหลัก | การใช้ข้อมูลกำหนดแผนงาน จัดลำดับความสำคัญ และติดตามผล |
ประโยชน์ทางเศรษฐกิจและต้นทุนสิ่งแวดล้อมถูกพิจารณาแยกกัน | การตัดสินใจที่เห็นผลกระทบทั้งด้านบวกและด้านลบ |
แต่ละพื้นที่มีบริบทและความต้องการต่างกัน | กรอบประเมินร่วมที่ใช้ควบคู่กับการรับฟังผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย |
02 | THE APPROACH & IMPACT MODEL
Identify → Develop → Validate → Scale
สมมติฐานของโมเดลคือ หาก กนอ. ผู้ประกอบการ และชุมชนมีข้อมูลตั้งต้นที่ชัดเจน มีความสามารถในการประเมิน และร่วมกันกำหนดประเด็นสำคัญ จะสามารถพัฒนาโครงการที่ตอบโจทย์พื้นที่และติดตามการเปลี่ยนแปลงได้ดีขึ้น
Intervention | Change mechanism: เหตุใดจึงสำคัญ |
พัฒนาเกณฑ์และเครื่องมือ SIA/SROI | สร้างกรอบข้อมูลและตัวชี้วัดร่วม เพื่อให้เห็นผลกระทบและช่องว่างที่ควรจัดการ |
Workshop และ Impact Hackathon | เสริมทักษะบุคลากรและเปิดพื้นที่ร่วมออกแบบแนวทางแก้ปัญหา |
Impact Coaching & Clinic / Roadshow | สนับสนุนการเก็บข้อมูล สอบทานผล และรับฟังความคิดเห็นจากพื้นที่ |
Shared Value Platform และความร่วมมือ CSV | เชื่อมชุมชน วิสาหกิจชุมชน และผู้ประกอบการเข้ากับโอกาสพัฒนาร่วมกัน |
เส้นทางการเปลี่ยนแปลงที่มุ่งสร้างคือ ข้อมูลฐาน → การค้นหาประเด็นเร่งด่วน → การออกแบบโครงการและความร่วมมือ → การติดตามผลลัพธ์ → การปรับปรุงและขยายผล โดยต้องตรวจสอบว่าการอบรม การจัดกิจกรรม และการพัฒนาระบบข้อมูลนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงในการดำเนินงานจริงเพียงใด
ขอบเขตการดำเนินงาน
รายการ | ข้อมูลตามเอกสาร |
พื้นที่ประเมิน | นิคมอุตสาหกรรมและท่าเรืออุตสาหกรรมรวม 44 แห่ง |
องค์ประกอบพื้นที่ | นิคมฯ ที่ กนอ. ดำเนินการเอง 14 แห่ง ท่าเรืออุตสาหกรรม 1 แห่ง และนิคมฯ ร่วมดำเนินงาน 29 แห่ง |
โครงการนำร่อง | 33 โครงการ |
งบประมาณโครงการนำร่อง | 5.05 ล้านบาท |
แหล่งทุน | การนิคมอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย |
เครื่องมือประเมิน | กรอบ SIA จำนวน 23 ตัวชี้วัด |
ผลผลิตที่เอกสารระบุ | รายงานประเมินพื้นที่ 44 แห่ง, One Page Infographic และ Dashboard ข้อมูลส่วนกลาง |
งบประมาณ 5.05 ล้านบาทระบุสำหรับโครงการนำร่อง จึงยังไม่ควรถือเป็นต้นทุนรวมของการดำเนินงานนิคมอุตสาหกรรมทั้ง 44 แห่ง หรือใช้เป็นตัวหารของมูลค่า ESG Baseline ทั้งหมด
03 | WHO CHANGED & WHAT MATTERS
คุณค่าร่วมต้องพิจารณาจากประสบการณ์ของผู้เกี่ยวข้องแต่ละกลุ่ม
เอกสารครอบคลุมแรงงาน ผู้ประกอบการท้องถิ่น วิสาหกิจชุมชน ผู้พิการ และชุมชนโดยรอบ การประเมินที่มีความหมายจึงต้องติดตามว่าแต่ละกลุ่มเข้าถึงโอกาสอย่างไร ได้รับประโยชน์อะไร และยังเผชิญข้อจำกัดใด
กลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย | คุณค่าที่เอกสารให้ความสำคัญ | ผลลัพธ์ที่ควรติดตาม |
พนักงานและแรงงาน | ความปลอดภัย สวัสดิการ และทักษะวิชาชีพ | การเปลี่ยนแปลงด้านความปลอดภัย การใช้ทักษะ และคุณภาพชีวิต |
ชุมชนและวิสาหกิจชุมชน | งาน รายได้ และความสามารถพึ่งพาตนเอง | รายได้สุทธิ ความต่อเนื่องของอาชีพ และความเข้มแข็งของกลุ่ม |
SMEs / Local Suppliers | โอกาสเข้าสู่ห่วงโซ่อุปทานอุตสาหกรรม | การได้รับงานจริง มูลค่าซื้อขาย และความต่อเนื่องของคู่ค้า |
ผู้พิการ | การเข้าถึงโอกาสและประโยชน์จากการดำเนินงาน | ลักษณะการสนับสนุนและการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจริง |
กนอ. และผู้พัฒนานิคมฯ | ความสามารถบริหารผลกระทบและสร้างความร่วมมือ | การนำข้อมูลประเมินไปปรับแผน งบประมาณ และการดำเนินงาน |
เอกสารระบุกลุ่มผู้ได้รับประโยชน์เป็นแรงงาน 770,935 คน ผู้ประกอบการท้องถิ่น 338,904 ราย วิสาหกิจชุมชน 645 กลุ่ม และผู้พิการ 7,694 ราย อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีรายละเอียดเพียงพอที่จะยืนยันว่าแต่ละจำนวนเป็นผู้ได้รับประโยชน์โดยตรงจากโครงการนำร่องทั้งหมด หรือเป็นกลุ่มที่อยู่ในขอบเขตข้อมูลการดำเนินงาน รวมถึงยังไม่ชัดเจนเรื่องการนับซ้ำระหว่างกลุ่ม
04 | IMPACT EVIDENCE & RESULTS
แยกฐานผลกระทบของพื้นที่ออกจากผลตอบแทนโครงการนำร่อง
ผลประเมินที่รายงานประกอบด้วยข้อมูลสองชุด ซึ่งมีขอบเขตและความหมายต่างกัน
ระดับข้อมูล | ผลที่เอกสารรายงาน | แนวทางอ่านผล |
ESG Impact Baseline ของพื้นที่ประเมิน | มูลค่าสุทธิ 1,990,411 ล้านบาท หรือประมาณ 1.99 ล้านล้านบาท | สะท้อนฐานมูลค่าผลกระทบตามกรอบประเมินของพื้นที่ ไม่ควรถือเป็นผลที่โครงการประเมินสร้างขึ้นทั้งหมด |
SROI โครงการนำร่อง 33 โครงการ | ค่าเฉลี่ย 2.62 : 1 | เป็นค่าเฉลี่ยที่รายงานสำหรับโครงการนำร่อง ยังต้องทราบวิธีเฉลี่ยก่อนตีความเป็นผลตอบแทนรวมทั้งชุด |
องค์ประกอบของ ESG Impact Baseline
มิติ | มูลค่าที่รายงาน |
เศรษฐกิจ | 2,027,795 ล้านบาท |
สังคม | 32,966 ล้านบาท |
รวมเศรษฐกิจและสังคม | 2,060,761 ล้านบาท |
ต้นทุนผลกระทบสุทธิด้านสิ่งแวดล้อม | −70,350 ล้านบาท |
มูลค่าสุทธิรวม | 1,990,411 ล้านบาท |
สัดส่วนเศรษฐกิจ 98.40% และสังคม 1.60% เป็นสัดส่วนของยอดรวมสองมิติก่อนหักต้นทุนสิ่งแวดล้อม จึงควรแสดงต้นทุนสิ่งแวดล้อมแยกให้ชัดเจน เพื่อรักษาภาพรวมทั้งประโยชน์และผลกระทบเชิงลบ
มูลค่าทางเศรษฐกิจมีน้ำหนักสูงที่สุด โดยเอกสารเชื่อมโยงกับการจ้างงานและการจัดซื้อจัดจ้าง ส่วนมิติสังคมสัมพันธ์กับทักษะและสวัสดิการ ขณะที่ต้นทุนสิ่งแวดล้อมเป็นประเด็นสำคัญสำหรับการกำหนดมาตรการลดผลกระทบต่อไป
05 | STORIES BEHIND THE IMPACT
จากการสนับสนุนชุมชน สู่ความร่วมมือที่ติดตามผลได้
เอกสารเสนอภาพการเปลี่ยนผ่านของความสัมพันธ์ระหว่างนิคมอุตสาหกรรมกับชุมชน ตั้งแต่การรับฟังปัญหา การพัฒนาทักษะอาชีพ ไปจนถึงโอกาสเชื่อมโยงวิสาหกิจชุมชนกับภาคอุตสาหกรรม อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีกรณีรายบุคคลหรือรายพื้นที่ที่แสดงข้อมูลก่อนและหลังอย่างละเอียด
Story lens | สิ่งที่เรื่องราวควรทำให้เห็น |
Before | ปัญหาหรือข้อจำกัดเดิมของชุมชน แรงงาน หรือผู้ประกอบการในแต่ละพื้นที่ |
Intervention | บทบาทของ SIA/SROI, Hackathon และ Coaching ในการเปลี่ยนแนวทางดำเนินงาน |
Change | การเปลี่ยนแปลงที่ตรวจสอบได้ เช่น รายได้สุทธิ การได้รับคำสั่งซื้อ หรือการลดใช้ทรัพยากร |
Meaning | ความสำคัญของผลลัพธ์ต่อความมั่นคงในอาชีพ คุณภาพชีวิต และสภาพแวดล้อมของชุมชน |
Next | ความต่อเนื่องของผลลัพธ์และเงื่อนไขที่ทำให้ความร่วมมือดำเนินต่อได้ |
เอกสารกล่าวถึงการรวมกลุ่มพัฒนาอาชีพและการจัดการน้ำกับของเสีย แต่ยังต้องมีหลักฐานเฉพาะกรณีเพื่ออธิบายขนาดของการเปลี่ยนแปลงและบทบาทของโครงการ เรื่องเล่าในระยะต่อไปจึงควรเชื่อมเสียงของผู้เกี่ยวข้องกับข้อมูลผลลัพธ์ที่ตรวจสอบได้
06 | IMPACT INSIGHTS & WAY FORWARD
จากฐานข้อมูลผลกระทบ สู่การตัดสินใจที่สร้างคุณค่าร่วม
บทเรียนสำคัญคือ การมีข้อมูลประเมินระดับพื้นที่เปิดโอกาสให้ กนอ. มองเห็นทั้งฐานประโยชน์ทางเศรษฐกิจและสังคม ตลอดจนต้นทุนสิ่งแวดล้อม ขั้นต่อไปคือการใช้ข้อมูลกำหนดว่าเรื่องใดควรลงทุนเพิ่ม เรื่องใดควรปรับปรุง และเรื่องใดต้องเร่งลดผลกระทบ
Impact Learning Takeaways
Learning lens | บทเรียนสำหรับโครงการ |
WHAT WORKS | กรอบ SIA/SROI ร่วมกับการพัฒนาทักษะและการรับฟังพื้นที่ เป็นกลไกสนับสนุนการเรียนรู้และออกแบบความร่วมมือ |
WHAT MATTERS | ผลที่เกิดกับชีวิตและอาชีพของผู้เกี่ยวข้อง ควบคู่กับการลดต้นทุนผลกระทบสิ่งแวดล้อม |
WHAT NEEDS TO CHANGE | เชื่อมผลประเมินเข้ากับแผนงาน ผู้รับผิดชอบ งบประมาณ และตัวชี้วัดที่ติดตามต่อเนื่อง |
WHAT CAN SCALE | เครื่องมือประเมิน ระบบข้อมูล และแนวทางเชื่อมชุมชนกับห่วงโซ่อุปทาน โดยปรับให้เหมาะกับแต่ละพื้นที่ |
การพัฒนาต่อควรให้ความสำคัญกับการแยกข้อมูลฐานออกจากผลลัพธ์ที่เกิดเพิ่มจากแต่ละโครงการ เปิดเผยผล SROI รายโครงการและวิธีรวมผล ติดตามประโยชน์ของผู้เกี่ยวข้องหลังจบกิจกรรม และกำหนดเป้าหมายลดผลกระทบสิ่งแวดล้อมที่ตรวจสอบได้
ความร่วมมือระหว่าง กนอ. ผู้พัฒนานิคมฯ โรงงาน ผู้ประกอบการท้องถิ่น และชุมชน จะมีความหมายยิ่งขึ้นเมื่อทุกฝ่ายร่วมกำหนดผลลัพธ์ แบ่งบทบาท และทบทวนข้อมูลร่วมกัน Dashboard ส่วนกลางจึงควรช่วยติดตามทั้งความก้าวหน้า ปัญหา และการตัดสินใจปรับปรุงงาน
FROM REPORTING IMPACT TO MANAGING CHANGE.FROM INDUSTRIAL GROWTH TO SHARED VALUE FOR PEOPLE AND THE ENVIRONMENT.




ความคิดเห็น