โครงการพัฒนาอาหารสัตว์น้ำสำเร็จรูปที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม

พื้นที่ดำเนินการ: จังหวัดพัทลุง
อาหารสัตว์น้ำชุมชน | จากเศษปลาเหลือใช้ สู่การเพิ่มมูลค่าวัตถุดิบและศักยภาพการผลิตในท้องถิ่น
SOCIAL VALUE IMPACT LEARNING CASE • SOCIAL INNOVATION VILLAGE • PHATTHALUNG
เศษเหลือจากการแปรรูปปลาเป็นทั้งโจทย์การจัดการของชุมชนและโอกาสพัฒนาวัตถุดิบใหม่ โครงการ “การพัฒนาอาหารสัตว์น้ำสำเร็จรูปที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม” จังหวัดพัทลุง นำเศษปลาสดมาแปรรูปเป็นอาหารสัตว์น้ำ ควบคู่กับการถ่ายทอดทักษะการผลิต เพื่อเพิ่มมูลค่าทรัพยากรและสร้างทางเลือกให้เกษตรกร
ผลประเมินช่วงเดือนมกราคม 2563–กันยายน 2564 รายงาน SROI 2.61 เท่า อย่างไรก็ตาม การต่อยอดยังมีโจทย์ด้านรูปแบบผลิตภัณฑ์ วัตถุดิบ ต้นทุน มาตรฐาน และตลาด กรณีศึกษานี้จึงสะท้อนทั้งโอกาสของเศรษฐกิจหมุนเวียนและเงื่อนไขที่ต้องพัฒนาก่อนขยายการผลิต
01 | THE ISSUE & WHY IT MATTERS
เมื่อเศษวัตถุดิบในชุมชนยังต้องผ่านการพัฒนาให้เป็นผลิตภัณฑ์ที่ใช้ได้และขายได้
โครงการเริ่มจากปัญหาเศษปลาสดเหลือใช้จากการแปรรูป และความต้องการลดต้นทุนอาหารสัตว์น้ำของเกษตรกร การนำวัตถุดิบเหล่านี้กลับมาใช้จึงมีโอกาสเชื่อมการจัดการเศษเหลือกับการผลิตอาหารสัตว์น้ำในพื้นที่
แต่การเพิ่มมูลค่าต้องอาศัยความพร้อมตลอดกระบวนการ ตั้งแต่ปริมาณวัตถุดิบ สูตรอาหาร การผลิต ไปจนถึงความต้องการของผู้เลี้ยง เอกสารระบุว่าผลิตภัณฑ์ที่พัฒนาขึ้นยังเป็นอาหารเม็ดจม ผู้ใช้สะท้อนความต้องการอาหารเม็ดลอย ขณะที่การรับรองมาตรฐานและการเชื่อมตลาดยังเป็นประเด็นที่ต้องพัฒนาต่อ
ข้อจำกัดที่ต้องข้าม | การเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้าง |
เศษปลาจากการแปรรูปยังใช้ประโยชน์ได้จำกัด | เปลี่ยนเศษวัตถุดิบเป็นส่วนประกอบอาหารสัตว์น้ำที่มีมูลค่า |
ผลิตภัณฑ์เม็ดจมยังไม่ตอบโจทย์ผู้ใช้บางส่วน | พัฒนารูปแบบอาหารให้สอดคล้องกับความต้องการและผลทดสอบการใช้งาน |
วัตถุดิบไม่เพียงพอต่อการผลิตตามที่เอกสารรายงาน | วางแผนจัดหาวัตถุดิบร่วมกับเครือข่ายในพื้นที่ |
การแข่งขันสูงและยังขาดการขึ้นทะเบียนมาตรฐานอย่างเป็นทางการ | เพิ่มความพร้อมด้านคุณภาพ ความเชื่อมั่น และช่องทางตลาด |
ทักษะบริหารต้นทุนและจัดการกลุ่มยังต้องเสริม | พัฒนาระบบการผลิตและการบริหารที่ชุมชนดำเนินต่อได้ |
เอกสารระบุสัดส่วนการนำเศษปลามาแปรรูปเพียง 10% แต่ยังไม่ชัดเจนว่าเทียบกับปริมาณเศษปลาทั้งหมดหรือฐานข้อมูลใด จึงยังไม่ควรตีความเป็นอัตราลดขยะของโครงการ
02 | THE APPROACH & IMPACT MODEL
Develop → Transfer → Test → Improve
สมมติฐานของโมเดลคือ หากชุมชนสามารถนำเศษปลามาพัฒนาเป็นอาหารสัตว์น้ำที่เหมาะกับการใช้งาน พร้อมทักษะผลิตและบริหารต้นทุน จะเกิดโอกาสเพิ่มมูลค่าวัตถุดิบ สร้างรายได้ และพัฒนาทางเลือกอาหารสัตว์น้ำให้เกษตรกร
Intervention | Change mechanism: เหตุใดจึงสำคัญ |
พัฒนาสูตรอาหารจากเศษปลาสด | เปลี่ยนเศษวัตถุดิบให้เป็นผลิตภัณฑ์ โดยต้องตรวจสอบคุณภาพและความเหมาะสมต่อการใช้งาน |
ถ่ายทอดความรู้และทักษะการผลิต | เสริมความสามารถของผู้ผลิตและเกษตรกรให้มีส่วนร่วมในกระบวนการผลิต |
รับฟังข้อเสนอแนะจากผู้เลี้ยงปลา | ใช้ประสบการณ์ผู้ใช้เป็นข้อมูลปรับสูตรและรูปแบบผลิตภัณฑ์ |
พัฒนาเครือข่ายวัตถุดิบและตลาด | เชื่อมความพร้อมด้านการผลิตกับปริมาณวัตถุดิบและความต้องการซื้อ |
เส้นทางการเปลี่ยนแปลงที่มุ่งสร้างคือ เศษปลาและองค์ความรู้ → ผลิตภัณฑ์กับทักษะการผลิต → การนำไปใช้และจำหน่าย → ผลด้านต้นทุน รายได้ และการใช้ทรัพยากร โดยต้องติดตามผลแต่ละขั้น เพื่อยืนยันว่าการใช้เศษวัตถุดิบสร้างประโยชน์สุทธิได้จริง
ขอบเขตการดำเนินงาน
รายการ | ข้อมูล |
ชื่อโครงการ | การพัฒนาอาหารสัตว์น้ำสำเร็จรูปที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม — P1 |
พื้นที่ดำเนินงาน | จังหวัดพัทลุง |
ช่วงเวลาประเมิน | มกราคม 2563–กันยายน 2564 |
มูลค่าการลงทุนที่เอกสารใช้เปรียบเทียบผล | 1,208,951.69 บาท |
แหล่งทุนที่ระบุ | สำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ (NIA) |
กลุ่มผู้ได้รับประโยชน์ | เกษตรกรผู้เลี้ยงปลา กลุ่มแปรรูปปลา และผู้ผลิตอาหารสัตว์น้ำ |
ผลผลิตสำคัญ | อาหารสัตว์น้ำสำเร็จรูปจากเศษปลาสด และการถ่ายทอดทักษะการผลิต |
เอกสารยังไม่ระบุจำนวนผู้ได้รับประโยชน์ ปริมาณการผลิต ปริมาณเศษปลาที่ใช้จริง หรือจำนวนผู้ใช้งานผลิตภัณฑ์ จึงยังประเมินขนาดการเข้าถึงของโครงการจากบทสรุปนี้ไม่ได้
03 | WHO CHANGED & WHAT MATTERS
คุณค่าเกิดต่างกันระหว่างผู้มีเศษวัตถุดิบ ผู้ผลิต และผู้ใช้อาหารสัตว์น้ำ
การเชื่อมผู้เกี่ยวข้องตลอดกระบวนการเป็นองค์ประกอบสำคัญ เพราะผลิตภัณฑ์จะดำเนินต่อได้เมื่อผู้จัดหาวัตถุดิบ ผู้ผลิต และผู้ใช้ต่างได้รับประโยชน์ที่เหมาะสม
กลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย | สิ่งที่เอกสารสะท้อน / ประเด็นสำคัญ |
เกษตรกรผู้เลี้ยงปลา | ได้เรียนรู้การใช้อาหารสัตว์น้ำที่พัฒนาขึ้น และสะท้อนความต้องการอาหารเม็ดลอย |
กลุ่มแปรรูปปลา | มีช่องทางนำเศษปลาสดไปใช้ประโยชน์และเพิ่มมูลค่า |
ผู้ผลิตอาหารสัตว์น้ำ | ได้พัฒนาทักษะปฏิบัติ แต่ยังต้องเสริมการบริหารต้นทุน การตลาด และการจัดการกลุ่ม |
องค์กรท้องถิ่นและผู้นำกลุ่ม | มีบทบาทสนับสนุนความร่วมมือและความต่อเนื่องของการดำเนินงาน |
สำหรับผู้เลี้ยงปลา ประเด็นสำคัญคือผลการใช้งานและต้นทุนการเลี้ยงจริง ส่วนผู้ผลิตต้องพิจารณาความสม่ำเสมอของวัตถุดิบ ต้นทุน และรายได้จากการจำหน่าย ขณะที่กลุ่มแปรรูปปลาต้องเห็นประโยชน์จากการจัดการเศษเหลือที่เปลี่ยนไป
ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้ประเมินได้ว่าคุณค่ากระจายไปยังแต่ละกลุ่มอย่างไร โดยบทสรุปยังไม่มีตัวเลขรายได้หรือต้นทุนก่อนและหลังแยกตามกลุ่ม
04 | IMPACT EVIDENCE & RESULTS
ผลประเมินรายงาน SROI 2.61 เท่า โดยต้องอ่านควบคู่กับขอบเขตและวิธีคำนวณ
ตัวชี้วัด | ผลที่เอกสารรายงาน |
มูลค่าการลงทุน | 1,208,951.69 บาท |
มูลค่าผลกระทบรวม — Impact | 3,155,376.37 บาท |
มูลค่าผลลัพธ์สุทธิ — Net Impact ตามคำเรียกในเอกสาร | 1,946,424.68 บาท |
อัตราผลตอบแทนทางสังคม — SROI | 2.61 เท่า |
SROI ที่รายงานสอดคล้องกับการนำมูลค่าผลกระทบรวม 3,155,376.37 บาท หารด้วยมูลค่าการลงทุน 1,208,951.69 บาท หมายถึงทุกการลงทุน 1 บาทสัมพันธ์กับมูลค่าผลกระทบทางสังคมที่ประเมินได้ประมาณ 2.61 บาท ภายใต้สมมติฐานของการประเมิน
ส่วนตัวเลข 1,946,424.68 บาท เท่ากับมูลค่าผลกระทบรวมลบด้วยเงินลงทุนพอดี จึงควรอธิบายว่าเป็นมูลค่าส่วนเกินหลังหักเงินลงทุนตามตัวเลขที่รายงาน บทสรุปยังไม่แสดงรายละเอียดว่ามูลค่าผลกระทบรวมผ่านการปรับส่วนที่อาจเกิดขึ้นอยู่แล้วหรือเกิดจากผู้ร่วมดำเนินงานอื่นอย่างไร
05 | STORIES BEHIND THE IMPACT
จากเศษปลาในกระบวนการแปรรูป สู่การเรียนรู้ผลิตภัณฑ์ใหม่ของชุมชน
เรื่องราวของโครงการเริ่มจากการมองหาโอกาสใช้ประโยชน์จากเศษปลา แล้วเชื่อมองค์ความรู้การพัฒนาสูตรกับทักษะของคนในพื้นที่ ข้อเสนอแนะจากผู้เลี้ยงปลายังช่วยเปิดให้เห็นว่า ผลิตภัณฑ์ต้องพัฒนาต่ออย่างไรจึงจะตอบโจทย์การใช้งาน
Story lens | สิ่งที่เรื่องราวสะท้อน |
Before | มีเศษปลาจากการแปรรูปที่ต้องจัดการ และเกษตรกรเผชิญภาระค่าอาหารสัตว์น้ำ |
Intervention | พัฒนาสูตรอาหารจากเศษปลาและถ่ายทอดทักษะการผลิต |
Change | เกิดผลิตภัณฑ์และช่องทางใช้ประโยชน์จากวัตถุดิบ พร้อมการเรียนรู้ของผู้ผลิตและผู้ใช้ |
Meaning | ชุมชนมีโอกาสพัฒนาความสามารถในการเพิ่มมูลค่าทรัพยากรท้องถิ่น |
Next | ทดสอบรูปแบบอาหาร ต้นทุน ผลการเลี้ยง และความต้องการซื้อก่อนขยายการผลิต |
บทสรุปยังไม่มีกรณีรายบุคคลหรือรายกลุ่มที่แสดงข้อมูลก่อนและหลังอย่างละเอียด การติดตามผู้ผลิตและผู้เลี้ยงปลาจริงจะช่วยอธิบายว่า ผลิตภัณฑ์สร้างประโยชน์สุทธิเท่าไร และมีอุปสรรคใดต่อการใช้ซ้ำหรือการผลิตต่อเนื่อง
การพัฒนาอาหารเม็ดลอย และการขยายสู่อาหารปลานิล ปลาดุก หรือกุ้งก้ามกราม เป็นทิศทางต่อยอดที่เสนอไว้ ยังไม่ใช่หลักฐานว่าผลิตภัณฑ์พร้อมใช้งานหรือจำหน่ายสำหรับสัตว์น้ำทุกประเภทแล้ว
06 | IMPACT INSIGHTS & WAY FORWARD
จากการใช้เศษวัตถุดิบ สู่ระบบผลิตที่มีคุณภาพและดำเนินต่อได้
บทเรียนสำคัญคือ การเพิ่มมูลค่าเศษปลาอาศัยทั้งความรู้ด้านผลิตภัณฑ์ ความร่วมมือของชุมชน และความสามารถบริหารการผลิต ผลประเมินทางการเงินช่วยให้เห็นคุณค่าที่ประเมินได้ ขณะที่ข้อจำกัดจากผู้ใช้ชี้ประเด็นที่ต้องพัฒนาก่อนขยายผล
Impact Learning Takeaways
Learning lens | บทเรียนสำหรับโครงการ |
WHAT WORKS | ความร่วมมือของผู้นำกลุ่ม องค์กรท้องถิ่น และทักษะปฏิบัติของคนในชุมชน |
WHAT MATTERS | ผลิตภัณฑ์ที่เหมาะกับผู้ใช้ ต้นทุนที่แข่งขันได้ และวัตถุดิบที่จัดหาได้ต่อเนื่อง |
WHAT NEEDS TO CHANGE | พัฒนารูปแบบอาหารตามผลทดสอบ เสริมมาตรฐาน การตลาด และระบบบริหารกลุ่ม |
WHAT CAN SCALE | กระบวนการเชื่อมเศษวัตถุดิบกับการพัฒนาผลิตภัณฑ์ โดยทดสอบความเหมาะสมตามชนิดสัตว์น้ำและบริบทพื้นที่ |
การติดตามระยะต่อไปควรเชื่อมข้อมูลปริมาณเศษปลาที่รับเข้า ผลผลิตอาหารสัตว์น้ำ ต้นทุนต่อหน่วย ยอดจำหน่าย และผลการใช้งาน เพื่อให้เห็นทั้งประสิทธิภาพการผลิตและประโยชน์ต่อผู้เลี้ยง พร้อมเก็บข้อมูลสิ่งแวดล้อมที่สอดคล้องกับข้อกล่าวอ้างของผลิตภัณฑ์
ความร่วมมือระหว่างผู้แปรรูปปลา ผู้ผลิต ผู้เลี้ยงสัตว์น้ำ หน่วยงานวิจัย และสำนักงานประมงตามแนวทางที่เสนอ จะช่วยพัฒนาทั้งคุณภาพและตลาด การขยายผลจึงควรเดินไปพร้อมกับหลักฐานว่า ผลิตภัณฑ์ตอบโจทย์ผู้ใช้และสร้างประโยชน์ต่อทรัพยากรของชุมชนได้จริง
FROM FISH PROCESSING RESIDUES TO LOCAL RESOURCE VALUE.FROM MEASURING IMPACT TO LEARNING, MANAGING AND SCALING WHAT MATTERS.
แหล่งข้อมูล: บทสรุปโครงการพัฒนาอาหารสัตว์น้ำสำเร็จรูปที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมที่ผู้ใช้ให้มา ผลประเมินครอบคลุมมกราคม 2563–กันยายน 2564




ความคิดเห็น