top of page

โครงการพัฒนาอาหารสัตว์น้ำสำเร็จรูปที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม

31 ต.ค.
ยาว 2 นาที

พื้นที่ดำเนินการ: จังหวัดพัทลุง


อาหารสัตว์น้ำชุมชน | จากเศษปลาเหลือใช้ สู่การเพิ่มมูลค่าวัตถุดิบและศักยภาพการผลิตในท้องถิ่น


SOCIAL VALUE IMPACT LEARNING CASE • SOCIAL INNOVATION VILLAGE • PHATTHALUNG

เศษเหลือจากการแปรรูปปลาเป็นทั้งโจทย์การจัดการของชุมชนและโอกาสพัฒนาวัตถุดิบใหม่ โครงการ “การพัฒนาอาหารสัตว์น้ำสำเร็จรูปที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม” จังหวัดพัทลุง นำเศษปลาสดมาแปรรูปเป็นอาหารสัตว์น้ำ ควบคู่กับการถ่ายทอดทักษะการผลิต เพื่อเพิ่มมูลค่าทรัพยากรและสร้างทางเลือกให้เกษตรกร

ผลประเมินช่วงเดือนมกราคม 2563–กันยายน 2564 รายงาน SROI 2.61 เท่า อย่างไรก็ตาม การต่อยอดยังมีโจทย์ด้านรูปแบบผลิตภัณฑ์ วัตถุดิบ ต้นทุน มาตรฐาน และตลาด กรณีศึกษานี้จึงสะท้อนทั้งโอกาสของเศรษฐกิจหมุนเวียนและเงื่อนไขที่ต้องพัฒนาก่อนขยายการผลิต



01 | THE ISSUE & WHY IT MATTERS

เมื่อเศษวัตถุดิบในชุมชนยังต้องผ่านการพัฒนาให้เป็นผลิตภัณฑ์ที่ใช้ได้และขายได้

โครงการเริ่มจากปัญหาเศษปลาสดเหลือใช้จากการแปรรูป และความต้องการลดต้นทุนอาหารสัตว์น้ำของเกษตรกร การนำวัตถุดิบเหล่านี้กลับมาใช้จึงมีโอกาสเชื่อมการจัดการเศษเหลือกับการผลิตอาหารสัตว์น้ำในพื้นที่

แต่การเพิ่มมูลค่าต้องอาศัยความพร้อมตลอดกระบวนการ ตั้งแต่ปริมาณวัตถุดิบ สูตรอาหาร การผลิต ไปจนถึงความต้องการของผู้เลี้ยง เอกสารระบุว่าผลิตภัณฑ์ที่พัฒนาขึ้นยังเป็นอาหารเม็ดจม ผู้ใช้สะท้อนความต้องการอาหารเม็ดลอย ขณะที่การรับรองมาตรฐานและการเชื่อมตลาดยังเป็นประเด็นที่ต้องพัฒนาต่อ

ข้อจำกัดที่ต้องข้าม

การเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้าง

เศษปลาจากการแปรรูปยังใช้ประโยชน์ได้จำกัด

เปลี่ยนเศษวัตถุดิบเป็นส่วนประกอบอาหารสัตว์น้ำที่มีมูลค่า

ผลิตภัณฑ์เม็ดจมยังไม่ตอบโจทย์ผู้ใช้บางส่วน

พัฒนารูปแบบอาหารให้สอดคล้องกับความต้องการและผลทดสอบการใช้งาน

วัตถุดิบไม่เพียงพอต่อการผลิตตามที่เอกสารรายงาน

วางแผนจัดหาวัตถุดิบร่วมกับเครือข่ายในพื้นที่

การแข่งขันสูงและยังขาดการขึ้นทะเบียนมาตรฐานอย่างเป็นทางการ

เพิ่มความพร้อมด้านคุณภาพ ความเชื่อมั่น และช่องทางตลาด

ทักษะบริหารต้นทุนและจัดการกลุ่มยังต้องเสริม

พัฒนาระบบการผลิตและการบริหารที่ชุมชนดำเนินต่อได้

เอกสารระบุสัดส่วนการนำเศษปลามาแปรรูปเพียง 10% แต่ยังไม่ชัดเจนว่าเทียบกับปริมาณเศษปลาทั้งหมดหรือฐานข้อมูลใด จึงยังไม่ควรตีความเป็นอัตราลดขยะของโครงการ



02 | THE APPROACH & IMPACT MODEL

Develop → Transfer → Test → Improve

สมมติฐานของโมเดลคือ หากชุมชนสามารถนำเศษปลามาพัฒนาเป็นอาหารสัตว์น้ำที่เหมาะกับการใช้งาน พร้อมทักษะผลิตและบริหารต้นทุน จะเกิดโอกาสเพิ่มมูลค่าวัตถุดิบ สร้างรายได้ และพัฒนาทางเลือกอาหารสัตว์น้ำให้เกษตรกร

Intervention

Change mechanism: เหตุใดจึงสำคัญ

พัฒนาสูตรอาหารจากเศษปลาสด

เปลี่ยนเศษวัตถุดิบให้เป็นผลิตภัณฑ์ โดยต้องตรวจสอบคุณภาพและความเหมาะสมต่อการใช้งาน

ถ่ายทอดความรู้และทักษะการผลิต

เสริมความสามารถของผู้ผลิตและเกษตรกรให้มีส่วนร่วมในกระบวนการผลิต

รับฟังข้อเสนอแนะจากผู้เลี้ยงปลา

ใช้ประสบการณ์ผู้ใช้เป็นข้อมูลปรับสูตรและรูปแบบผลิตภัณฑ์

พัฒนาเครือข่ายวัตถุดิบและตลาด

เชื่อมความพร้อมด้านการผลิตกับปริมาณวัตถุดิบและความต้องการซื้อ

เส้นทางการเปลี่ยนแปลงที่มุ่งสร้างคือ เศษปลาและองค์ความรู้ → ผลิตภัณฑ์กับทักษะการผลิต → การนำไปใช้และจำหน่าย → ผลด้านต้นทุน รายได้ และการใช้ทรัพยากร โดยต้องติดตามผลแต่ละขั้น เพื่อยืนยันว่าการใช้เศษวัตถุดิบสร้างประโยชน์สุทธิได้จริง

ขอบเขตการดำเนินงาน

รายการ

ข้อมูล

ชื่อโครงการ

การพัฒนาอาหารสัตว์น้ำสำเร็จรูปที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม — P1

พื้นที่ดำเนินงาน

จังหวัดพัทลุง

ช่วงเวลาประเมิน

มกราคม 2563–กันยายน 2564

มูลค่าการลงทุนที่เอกสารใช้เปรียบเทียบผล

1,208,951.69 บาท

แหล่งทุนที่ระบุ

สำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ (NIA)

กลุ่มผู้ได้รับประโยชน์

เกษตรกรผู้เลี้ยงปลา กลุ่มแปรรูปปลา และผู้ผลิตอาหารสัตว์น้ำ

ผลผลิตสำคัญ

อาหารสัตว์น้ำสำเร็จรูปจากเศษปลาสด และการถ่ายทอดทักษะการผลิต

เอกสารยังไม่ระบุจำนวนผู้ได้รับประโยชน์ ปริมาณการผลิต ปริมาณเศษปลาที่ใช้จริง หรือจำนวนผู้ใช้งานผลิตภัณฑ์ จึงยังประเมินขนาดการเข้าถึงของโครงการจากบทสรุปนี้ไม่ได้



03 | WHO CHANGED & WHAT MATTERS

คุณค่าเกิดต่างกันระหว่างผู้มีเศษวัตถุดิบ ผู้ผลิต และผู้ใช้อาหารสัตว์น้ำ

การเชื่อมผู้เกี่ยวข้องตลอดกระบวนการเป็นองค์ประกอบสำคัญ เพราะผลิตภัณฑ์จะดำเนินต่อได้เมื่อผู้จัดหาวัตถุดิบ ผู้ผลิต และผู้ใช้ต่างได้รับประโยชน์ที่เหมาะสม

กลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย

สิ่งที่เอกสารสะท้อน / ประเด็นสำคัญ

เกษตรกรผู้เลี้ยงปลา

ได้เรียนรู้การใช้อาหารสัตว์น้ำที่พัฒนาขึ้น และสะท้อนความต้องการอาหารเม็ดลอย

กลุ่มแปรรูปปลา

มีช่องทางนำเศษปลาสดไปใช้ประโยชน์และเพิ่มมูลค่า

ผู้ผลิตอาหารสัตว์น้ำ

ได้พัฒนาทักษะปฏิบัติ แต่ยังต้องเสริมการบริหารต้นทุน การตลาด และการจัดการกลุ่ม

องค์กรท้องถิ่นและผู้นำกลุ่ม

มีบทบาทสนับสนุนความร่วมมือและความต่อเนื่องของการดำเนินงาน

สำหรับผู้เลี้ยงปลา ประเด็นสำคัญคือผลการใช้งานและต้นทุนการเลี้ยงจริง ส่วนผู้ผลิตต้องพิจารณาความสม่ำเสมอของวัตถุดิบ ต้นทุน และรายได้จากการจำหน่าย ขณะที่กลุ่มแปรรูปปลาต้องเห็นประโยชน์จากการจัดการเศษเหลือที่เปลี่ยนไป

ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้ประเมินได้ว่าคุณค่ากระจายไปยังแต่ละกลุ่มอย่างไร โดยบทสรุปยังไม่มีตัวเลขรายได้หรือต้นทุนก่อนและหลังแยกตามกลุ่ม



04 | IMPACT EVIDENCE & RESULTS

ผลประเมินรายงาน SROI 2.61 เท่า โดยต้องอ่านควบคู่กับขอบเขตและวิธีคำนวณ

ตัวชี้วัด

ผลที่เอกสารรายงาน

มูลค่าการลงทุน

1,208,951.69 บาท

มูลค่าผลกระทบรวม — Impact

3,155,376.37 บาท

มูลค่าผลลัพธ์สุทธิ — Net Impact ตามคำเรียกในเอกสาร

1,946,424.68 บาท

อัตราผลตอบแทนทางสังคม — SROI

2.61 เท่า

SROI ที่รายงานสอดคล้องกับการนำมูลค่าผลกระทบรวม 3,155,376.37 บาท หารด้วยมูลค่าการลงทุน 1,208,951.69 บาท หมายถึงทุกการลงทุน 1 บาทสัมพันธ์กับมูลค่าผลกระทบทางสังคมที่ประเมินได้ประมาณ 2.61 บาท ภายใต้สมมติฐานของการประเมิน

ส่วนตัวเลข 1,946,424.68 บาท เท่ากับมูลค่าผลกระทบรวมลบด้วยเงินลงทุนพอดี จึงควรอธิบายว่าเป็นมูลค่าส่วนเกินหลังหักเงินลงทุนตามตัวเลขที่รายงาน บทสรุปยังไม่แสดงรายละเอียดว่ามูลค่าผลกระทบรวมผ่านการปรับส่วนที่อาจเกิดขึ้นอยู่แล้วหรือเกิดจากผู้ร่วมดำเนินงานอื่นอย่างไร



05 | STORIES BEHIND THE IMPACT

จากเศษปลาในกระบวนการแปรรูป สู่การเรียนรู้ผลิตภัณฑ์ใหม่ของชุมชน

เรื่องราวของโครงการเริ่มจากการมองหาโอกาสใช้ประโยชน์จากเศษปลา แล้วเชื่อมองค์ความรู้การพัฒนาสูตรกับทักษะของคนในพื้นที่ ข้อเสนอแนะจากผู้เลี้ยงปลายังช่วยเปิดให้เห็นว่า ผลิตภัณฑ์ต้องพัฒนาต่ออย่างไรจึงจะตอบโจทย์การใช้งาน

Story lens

สิ่งที่เรื่องราวสะท้อน

Before

มีเศษปลาจากการแปรรูปที่ต้องจัดการ และเกษตรกรเผชิญภาระค่าอาหารสัตว์น้ำ

Intervention

พัฒนาสูตรอาหารจากเศษปลาและถ่ายทอดทักษะการผลิต

Change

เกิดผลิตภัณฑ์และช่องทางใช้ประโยชน์จากวัตถุดิบ พร้อมการเรียนรู้ของผู้ผลิตและผู้ใช้

Meaning

ชุมชนมีโอกาสพัฒนาความสามารถในการเพิ่มมูลค่าทรัพยากรท้องถิ่น

Next

ทดสอบรูปแบบอาหาร ต้นทุน ผลการเลี้ยง และความต้องการซื้อก่อนขยายการผลิต

บทสรุปยังไม่มีกรณีรายบุคคลหรือรายกลุ่มที่แสดงข้อมูลก่อนและหลังอย่างละเอียด การติดตามผู้ผลิตและผู้เลี้ยงปลาจริงจะช่วยอธิบายว่า ผลิตภัณฑ์สร้างประโยชน์สุทธิเท่าไร และมีอุปสรรคใดต่อการใช้ซ้ำหรือการผลิตต่อเนื่อง

การพัฒนาอาหารเม็ดลอย และการขยายสู่อาหารปลานิล ปลาดุก หรือกุ้งก้ามกราม เป็นทิศทางต่อยอดที่เสนอไว้ ยังไม่ใช่หลักฐานว่าผลิตภัณฑ์พร้อมใช้งานหรือจำหน่ายสำหรับสัตว์น้ำทุกประเภทแล้ว



06 | IMPACT INSIGHTS & WAY FORWARD

จากการใช้เศษวัตถุดิบ สู่ระบบผลิตที่มีคุณภาพและดำเนินต่อได้

บทเรียนสำคัญคือ การเพิ่มมูลค่าเศษปลาอาศัยทั้งความรู้ด้านผลิตภัณฑ์ ความร่วมมือของชุมชน และความสามารถบริหารการผลิต ผลประเมินทางการเงินช่วยให้เห็นคุณค่าที่ประเมินได้ ขณะที่ข้อจำกัดจากผู้ใช้ชี้ประเด็นที่ต้องพัฒนาก่อนขยายผล

Impact Learning Takeaways

Learning lens

บทเรียนสำหรับโครงการ

WHAT WORKS

ความร่วมมือของผู้นำกลุ่ม องค์กรท้องถิ่น และทักษะปฏิบัติของคนในชุมชน

WHAT MATTERS

ผลิตภัณฑ์ที่เหมาะกับผู้ใช้ ต้นทุนที่แข่งขันได้ และวัตถุดิบที่จัดหาได้ต่อเนื่อง

WHAT NEEDS TO CHANGE

พัฒนารูปแบบอาหารตามผลทดสอบ เสริมมาตรฐาน การตลาด และระบบบริหารกลุ่ม

WHAT CAN SCALE

กระบวนการเชื่อมเศษวัตถุดิบกับการพัฒนาผลิตภัณฑ์ โดยทดสอบความเหมาะสมตามชนิดสัตว์น้ำและบริบทพื้นที่

การติดตามระยะต่อไปควรเชื่อมข้อมูลปริมาณเศษปลาที่รับเข้า ผลผลิตอาหารสัตว์น้ำ ต้นทุนต่อหน่วย ยอดจำหน่าย และผลการใช้งาน เพื่อให้เห็นทั้งประสิทธิภาพการผลิตและประโยชน์ต่อผู้เลี้ยง พร้อมเก็บข้อมูลสิ่งแวดล้อมที่สอดคล้องกับข้อกล่าวอ้างของผลิตภัณฑ์

ความร่วมมือระหว่างผู้แปรรูปปลา ผู้ผลิต ผู้เลี้ยงสัตว์น้ำ หน่วยงานวิจัย และสำนักงานประมงตามแนวทางที่เสนอ จะช่วยพัฒนาทั้งคุณภาพและตลาด การขยายผลจึงควรเดินไปพร้อมกับหลักฐานว่า ผลิตภัณฑ์ตอบโจทย์ผู้ใช้และสร้างประโยชน์ต่อทรัพยากรของชุมชนได้จริง


FROM FISH PROCESSING RESIDUES TO LOCAL RESOURCE VALUE.FROM MEASURING IMPACT TO LEARNING, MANAGING AND SCALING WHAT MATTERS.


แหล่งข้อมูล: บทสรุปโครงการพัฒนาอาหารสัตว์น้ำสำเร็จรูปที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมที่ผู้ใช้ให้มา ผลประเมินครอบคลุมมกราคม 2563–กันยายน 2564


ความคิดเห็น


bottom of page