top of page

โครงการระบบสูบน้ำแบบขั้นบันไดพลังงานแสงอาทิตย์

31 ต.ค.
ยาว 2 นาที

พื้นที่ดำเนินการ : หมู่ที่ 4 บ้านเมืองหลวง ตำบลเมืองจัง อำเภอภูเพียง จังหวัดน่าน


ระบบสูบขั้นบันไดพลังงานแสงอาทิตย์น้ำบ้านเมืองหลวง | จากข้อจำกัดเรื่องน้ำ สู่ศักยภาพจัดการทรัพยากรและอาชีพของชุมชน


SOCIAL VALUE IMPACT LEARNING CASE • SOCIAL INNOVATION VILLAGE

การเข้าถึงน้ำเป็นเงื่อนไขสำคัญของการทำเกษตรและการดำรงชีวิต แต่การมีระบบสูบน้ำเพียงอย่างเดียวยังต้องอาศัยความสามารถในการดูแล จัดสรร และใช้ทรัพยากรร่วมกัน โครงการระบบสูบน้ำแบบขั้นบันไดพลังงานแสงอาทิตย์ บ้านเมืองหลวง จังหวัดน่าน จึงเป็นกรณีศึกษาของการเชื่อมเทคโนโลยีกับการพัฒนาทักษะและกลไกบริหารจัดการของชุมชน

ผลประเมินรายงาน SROI 2.05 เท่า โดยคุณค่าที่มีสัดส่วนสูงที่สุดอยู่ในมิติทักษะ ความสามารถ และนวัตกรรม สะท้อนว่าองค์ประกอบสำคัญของโครงการครอบคลุมทั้งโครงสร้างพื้นฐานและความสามารถของคนในการใช้ประโยชน์จากโครงสร้างพื้นฐานนั้น


01 | THE ISSUE & WHY IT MATTERS

เมื่อข้อจำกัดเรื่องน้ำเชื่อมโยงกับต้นทุน อาชีพ และความมั่นคงของครัวเรือน

ชุมชนหมู่ที่ 4 บ้านเมืองหลวง ตำบลเมืองจัง อำเภอภูเพียง จังหวัดน่าน ประสบปัญหาขาดแคลนน้ำเพื่อการเกษตรและอุปโภคบริโภคในฤดูแล้ง ขณะเดียวกัน เกษตรกรพึ่งพาการปลูกพืชเชิงเดี่ยวและมีภาระค่าใช้จ่ายสารเคมี เอกสารระบุว่าเกษตรกรร้อยละ 90 มีหนี้สิน แต่ไม่ได้แสดงรายละเอียดฐานสำรวจหรือระดับหนี้สิน

สำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ (สนช.) จึงสนับสนุนระบบสูบน้ำแบบขั้นบันไดพลังงานแสงอาทิตย์ ควบคู่กับการถ่ายทอดความรู้และการจัดตั้งคณะกรรมการบริหารจัดการน้ำ เพื่อเพิ่มโอกาสให้ชุมชนวางแผนใช้น้ำและปรับรูปแบบการผลิตได้เหมาะสมขึ้น

ข้อจำกัดที่ต้องข้าม

การเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้าง

ขาดแคลนน้ำและทักษะจัดการน้ำ

เข้าถึงน้ำและจัดสรรการใช้น้ำอย่างเป็นระบบ

พึ่งพาพืชเชิงเดี่ยวและมีต้นทุนสารเคมี

เพิ่มทางเลือกทำเกษตรผสมผสานและลดต้นทุนการผลิต

ขาดน้ำใช้ในฤดูแล้ง

เพิ่มความมั่นคงในการเข้าถึงน้ำของครัวเรือน

ปัญหามลภาวะและสภาพแวดล้อมเสื่อมโทรม

ส่งเสริมการใช้ทรัพยากรและการทำเกษตรที่ลดผลกระทบต่อพื้นที่

ความสำคัญของโครงการจึงอยู่ที่การทำให้น้ำเป็นฐานสนับสนุนการเปลี่ยนแปลงด้านอาชีพและคุณภาพชีวิต โดยต้องติดตามต่อว่าประโยชน์เกิดขึ้นกับครัวเรือนใด มากน้อยเพียงใด และต่อเนื่องตลอดฤดูแล้งหรือไม่



02 | THE APPROACH & IMPACT MODEL

Connect → Enable → Manage → Sustain

สมมติฐานของโมเดลคือ หากชุมชนมีระบบสูบน้ำที่เหมาะกับพื้นที่ พร้อมทักษะดูแลระบบและกติกาจัดสรรน้ำร่วมกัน เกษตรกรจะมีโอกาสวางแผนการผลิตและปรับไปสู่เกษตรผสมผสานได้มากขึ้น ซึ่งอาจนำไปสู่ต้นทุนที่ลดลง รายได้ที่ดีขึ้น และความมั่นคงของครัวเรือน

Intervention

Change mechanism: เหตุใดจึงสำคัญ

ออกแบบและติดตั้งระบบสูบน้ำแบบขั้นบันไดพลังงานแสงอาทิตย์

เพิ่มความสามารถนำน้ำไปใช้ในพื้นที่เป้าหมาย โดยเอกสารระบุความร่วมมือกับคณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยอิสเทิร์นเอเชีย

ถ่ายทอดความรู้และทักษะ

ช่วยให้ผู้ใช้น้ำและผู้ดูแลระบบมีความพร้อมด้านการสูบน้ำ การจัดการน้ำ และการทำเกษตร

จัดตั้งคณะกรรมการบริหารจัดการน้ำ

สร้างกลไกตัดสินใจ จัดสรรน้ำ และดูแลทรัพยากรร่วมกัน

ประเมินผลและพัฒนาแนวทางต่อยอดอาชีพ

ใช้ข้อมูลผู้มีส่วนได้ส่วนเสียประกอบการปรับปรุงงานและพิจารณาโอกาสด้านผลผลิตกับตลาด

เส้นทางการเปลี่ยนแปลงที่มุ่งสร้างคือ ระบบสูบน้ำและความรู้ → การเข้าถึงและบริหารน้ำ → การปรับรูปแบบการเกษตร → ผลลัพธ์ด้านต้นทุน รายได้ และคุณภาพชีวิต แต่ละขั้นต้องมีหลักฐานรองรับ โดยเฉพาะการลดหนี้สิน สุขภาพ และสิ่งแวดล้อม ซึ่งยังไม่มีข้อมูลก่อนและหลังอย่างละเอียดในบทสรุปนี้

การประเมินดำเนินการโดยไนส์คอร์ป เอส.อี. ร่วมกับคณาจารย์มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี ผ่าน Workshop, Focus Group, การสัมภาษณ์เชิงลึก และแบบสอบถาม ก่อนวิเคราะห์ SIA/SROI และจัดทำข้อเสนอแนะ

ขอบเขตการดำเนินงาน

รายการ

ข้อมูล

พื้นที่

หมู่ที่ 4 บ้านเมืองหลวง ตำบลเมืองจัง อำเภอภูเพียง จังหวัดน่าน

ปัจจัยนำเข้ารวมในการประเมิน

7,647,109.58 บาท

เงินสนับสนุนจาก สนช.

1,790,000 บาท

การสนับสนุนร่วมที่เอกสารระบุ

แรงงานและพื้นที่ของชุมชน รวมถึงหน่วยงานท้องถิ่น เกษตร ป่าไม้ และที่ปรึกษา

ขอบเขตชุมชนที่ระบุ

189 ครัวเรือน

ผลผลิตสำคัญ

ระบบสูบน้ำ คณะกรรมการบริหารจัดการน้ำ และพื้นที่เกษตรผสมผสาน

ปัจจัยนำเข้ารวม 7.65 ล้านบาทเป็นฐานต้นทุนที่ใช้ประเมิน SROI และมีขอบเขตกว้างกว่าเงินสนับสนุนจาก สนช. 1.79 ล้านบาท จึงควรแสดงสองจำนวนนี้แยกกันอย่างชัดเจน



03 | WHO CHANGED & WHAT MATTERS

คุณค่าของระบบน้ำเกิดผ่านทั้งผู้ใช้น้ำ ผู้ดูแล และชุมชนโดยรอบ

ผลประเมินสะท้อนประโยชน์หลายระดับ ตั้งแต่ทักษะของคณะกรรมการ โอกาสทางการเกษตร ไปจนถึงความร่วมมือระหว่างชุมชนกับหน่วยงานภายนอก

กลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย

สิ่งที่เอกสารสะท้อน / ประเด็นสำคัญ

คณะกรรมการบริหารจัดการน้ำ

ความรู้และทักษะจัดการน้ำ ความเข้มแข็งของกลุ่ม และความภาคภูมิใจ

กลุ่มผู้ใช้น้ำเพื่อการเกษตร

การเข้าถึงน้ำ ทางเลือกปลูกพืชผสมผสาน และผลด้านค่าใช้จ่ายกับรายได้

กลุ่มแรงงานก่อสร้าง

โอกาสจ้างงานและรายได้ระหว่างพัฒนาระบบ

ชุมชนโดยรวม

การเข้าถึงน้ำในฤดูแล้งและประโยชน์ด้านคุณภาพชีวิตที่เอกสารรายงาน

หน่วยงานท้องถิ่น เกษตร และป่าไม้

ความร่วมมือและโอกาสเชื่อมการดำเนินงานตามภารกิจ

เอกสารระบุว่าชุมชนได้รับสัดส่วนมูลค่าผลกระทบสูงสุด 94.40% อย่างไรก็ตาม ตัวเลขนี้เป็นสัดส่วนมูลค่าที่ประเมิน ไม่ใช่สัดส่วนครัวเรือนที่ได้รับประโยชน์ และไม่หมายความว่าทุกครัวเรือนได้รับประโยชน์เท่ากัน

จำนวน 189 ครัวเรือน จึงควรใช้เป็นขอบเขตชุมชนตามเอกสาร พร้อมติดตามเพิ่มเติมว่ามีกี่ครัวเรือนที่ใช้น้ำโดยตรง ได้รับประโยชน์ทางอ้อม หรือยังมีข้อจำกัดในการเข้าถึง



04 | IMPACT EVIDENCE & RESULTS

ผลประเมินชี้คุณค่าด้านความสามารถของชุมชน ควบคู่กับผลทางเศรษฐกิจและคุณภาพชีวิต

ตัวชี้วัด

ผลที่เอกสารรายงาน

ปัจจัยนำเข้ารวม — Total Input

7,647,109.58 บาท

มูลค่าผลลัพธ์รวม — Total Outcome

24,643,153.90 บาท

มูลค่าผลกระทบรวม — Total Impact

15,697,199.72 บาท

SROI

2.05 เท่า

สัดส่วนมูลค่าผลกระทบที่เกิดกับชุมชน

94.40%

SROI ที่รายงานสอดคล้องกับการนำ Total Impact หารด้วย Total Input กล่าวคือ ทุกปัจจัยนำเข้า 1 บาทสัมพันธ์กับมูลค่าผลกระทบทางสังคมที่ประเมินได้ประมาณ 2.05 บาท ภายใต้กรอบและสมมติฐานของการประเมิน ไม่ใช่เงินสดหรือกำไรที่ชุมชนได้รับโดยตรง

Total Outcome และ Total Impact เป็นตัวเลขคนละขั้นของการประเมิน จึงไม่นำมาบวกกัน บทสรุปยังไม่ได้แสดงรายละเอียดว่าปรับจากมูลค่าผลลัพธ์เป็นมูลค่าผลกระทบด้วยปัจจัยใดบ้าง รวมถึงช่วงเวลาและสัดส่วนผลที่เกิดขึ้นแล้วเทียบกับผลคาดการณ์

Impact Dimension Ranking

มิติผลลัพธ์

สัดส่วนมูลค่าที่รายงาน

ทักษะ / ความสามารถ / นวัตกรรม (CP)

39.90%

ความสัมพันธ์ / ภาคี / พันธมิตร (RS)

21.50%

สุขภาพกายและใจ (WB)

18.20%

เศรษฐกิจ / การเงิน (EC)

18.10%

ชุมชน (CM)

2.30%

รวม

100.00%

มิติทักษะ ความสามารถ และนวัตกรรมมีสัดส่วนสูงที่สุด รองลงมาคือความสัมพันธ์และภาคี สะท้อนน้ำหนักคุณค่าที่การประเมินให้กับความสามารถในการจัดการน้ำและการทำงานร่วมกัน

แม้เอกสารกล่าวถึงความชุ่มชื้นของป่าและมลภาวะที่ลดลง แต่ตารางนี้ไม่ได้แยกมิติสิ่งแวดล้อมไว้ จึงยังสรุปมูลค่าผลลัพธ์ด้านสิ่งแวดล้อมโดยเฉพาะไม่ได้ เช่นเดียวกับผลด้านสุขภาพที่ยังต้องอ่านควบคู่กับตัวชี้วัดและหลักฐานรองรับ



05 | STORIES BEHIND THE IMPACT

จากการรอน้ำ สู่โอกาสวางแผนการผลิตและจัดการทรัพยากรร่วมกัน

เรื่องราวที่เอกสารสะท้อนเริ่มจากชุมชนที่เผชิญข้อจำกัดด้านน้ำและการทำเกษตรเชิงเดี่ยว เมื่อระบบสูบน้ำเข้ามาควบคู่กับความรู้และคณะกรรมการน้ำ จึงเปิดโอกาสให้เกษตรกรปรับการผลิตและให้ชุมชนมีบทบาทดูแลทรัพยากรของตนเองมากขึ้น

Story lens

สิ่งที่เรื่องราวสะท้อน

Before

ขาดแคลนน้ำ พึ่งพาพืชเชิงเดี่ยว มีต้นทุนสารเคมีและภาระหนี้สิน

Intervention

ติดตั้งระบบสูบน้ำ ถ่ายทอดทักษะ และจัดตั้งกลไกบริหารจัดการน้ำ

Change

เอกสารรายงานการเข้าถึงน้ำที่ดีขึ้น การปลูกพืชผสมผสาน และผลด้านค่าใช้จ่ายกับรายได้

Meaning

เกษตรกรมีทางเลือกมากขึ้น ขณะที่ชุมชนพัฒนาความสามารถและความมั่นใจในการจัดการร่วมกัน

Next

ติดตามความเพียงพอของน้ำ รายได้สุทธิ ภาระหนี้ และความสามารถดูแลระบบในระยะยาว

บทสรุปยังไม่มีกรณีรายครัวเรือนที่แสดงข้อมูลก่อนและหลัง จึงควรพัฒนาเรื่องเล่าจากผู้ใช้น้ำจริงให้เห็นว่า การเปลี่ยนชนิดพืชหรือรูปแบบการผลิตส่งผลต่อชีวิตอย่างไร และมีเงื่อนไขใดช่วยให้ผลลัพธ์ดำเนินต่อได้

แนวคิดต่อยอดพืชเศรษฐกิจ สมุนไพรเพื่อส่งออก และศูนย์เรียนรู้ เป็นทิศทางที่เสนอไว้ ยังไม่ใช่ผลสำเร็จที่ยืนยันแล้วจากข้อมูลชุดนี้



06 | IMPACT INSIGHTS & WAY FORWARD

จากเทคโนโลยีสูบน้ำ สู่ระบบจัดการที่ชุมชนดูแลต่อได้

บทเรียนสำคัญของโครงการคือ โครงสร้างพื้นฐานสร้างโอกาสได้มากขึ้นเมื่อทำงานร่วมกับทักษะ ผู้นำ และความร่วมมือในพื้นที่ ผลประเมินที่ให้น้ำหนักสูงกับความสามารถของชุมชนจึงชี้ให้เห็นความสำคัญของการพัฒนาคนควบคู่กับการดูแลระบบน้ำ

Impact Learning Takeaways

Learning lens

บทเรียนสำหรับโครงการ

WHAT WORKS

การเชื่อมระบบสูบน้ำกับการถ่ายทอดทักษะ คณะกรรมการน้ำ และภาคีสนับสนุน

WHAT MATTERS

น้ำที่เข้าถึงได้อย่างต่อเนื่องและเป็นธรรม พร้อมโอกาสปรับอาชีพและลดภาระครัวเรือน

WHAT NEEDS TO CHANGE

ทำให้บทบาทคณะกรรมการ กติกาจัดสรรน้ำ การบำรุงรักษา และการติดตามผลมีความชัดเจน

WHAT CAN SCALE

หลักการพัฒนาเทคโนโลยีควบคู่กับกลไกชุมชน โดยปรับตามแหล่งน้ำ ภูมิประเทศ และความพร้อมของพื้นที่

การติดตามระยะต่อไปควรเชื่อมข้อมูลการทำงานของระบบกับผลที่เกิดกับผู้ใช้น้ำ เช่น ความต่อเนื่องในการจ่ายน้ำ ครัวเรือนและพื้นที่ที่เข้าถึงน้ำ ต้นทุนดูแลระบบ การเปลี่ยนแปลงชนิดพืช ค่าใช้จ่ายสารเคมี และรายได้สุทธิ ข้อมูลเหล่านี้จะช่วยตรวจสอบว่าผลลัพธ์ที่ประเมินไว้เกิดขึ้นและคงอยู่เพียงใด

ความร่วมมือระหว่างชุมชน สนช. สถาบันการศึกษา และหน่วยงานท้องถิ่นควรมีบทบาทต่อเนื่องทั้งด้านเทคนิค การจัดการน้ำ และการพัฒนาอาชีพ ส่วนการขยายสู่ศูนย์เรียนรู้ การท่องเที่ยวเกษตร หรือการลดแรงกดดันต่อพื้นที่ป่า ควรเริ่มจากการตรวจสอบความพร้อมและผลลัพธ์ของพื้นที่เดิมก่อน


FROM ACCESS TO WATER TO COMMUNITY CAPABILITY.FROM MEASURING IMPACT TO LEARNING, MANAGING AND SCALING WHAT MATTERS.


แหล่งข้อมูล: บทสรุปผลการสำรวจและประเมิน SROI โครงการระบบสูบน้ำแบบขั้นบันไดพลังงานแสงอาทิตย์ที่ผู้ใช้ให้มา ทั้งนี้ เอกสารยังไม่ระบุช่วงเวลาประเมิน รายละเอียดการปรับมูลค่าผลกระทบ และข้อมูลผลลัพธ์ก่อน–หลังครบถ้วน


ความคิดเห็น


bottom of page