โครงการระบบสูบน้ำแบบขั้นบันไดพลังงานแสงอาทิตย์

พื้นที่ดำเนินการ : หมู่ที่ 4 บ้านเมืองหลวง ตำบลเมืองจัง อำเภอภูเพียง จังหวัดน่าน
ระบบสูบขั้นบันไดพลังงานแสงอาทิตย์น้ำบ้านเมืองหลวง | จากข้อจำกัดเรื่องน้ำ สู่ศักยภาพจัดการทรัพยากรและอาชีพของชุมชน
SOCIAL VALUE IMPACT LEARNING CASE • SOCIAL INNOVATION VILLAGE
การเข้าถึงน้ำเป็นเงื่อนไขสำคัญของการทำเกษตรและการดำรงชีวิต แต่การมีระบบสูบน้ำเพียงอย่างเดียวยังต้องอาศัยความสามารถในการดูแล จัดสรร และใช้ทรัพยากรร่วมกัน โครงการระบบสูบน้ำแบบขั้นบันไดพลังงานแสงอาทิตย์ บ้านเมืองหลวง จังหวัดน่าน จึงเป็นกรณีศึกษาของการเชื่อมเทคโนโลยีกับการพัฒนาทักษะและกลไกบริหารจัดการของชุมชน
ผลประเมินรายงาน SROI 2.05 เท่า โดยคุณค่าที่มีสัดส่วนสูงที่สุดอยู่ในมิติทักษะ ความสามารถ และนวัตกรรม สะท้อนว่าองค์ประกอบสำคัญของโครงการครอบคลุมทั้งโครงสร้างพื้นฐานและความสามารถของคนในการใช้ประโยชน์จากโครงสร้างพื้นฐานนั้น
01 | THE ISSUE & WHY IT MATTERS
เมื่อข้อจำกัดเรื่องน้ำเชื่อมโยงกับต้นทุน อาชีพ และความมั่นคงของครัวเรือน
ชุมชนหมู่ที่ 4 บ้านเมืองหลวง ตำบลเมืองจัง อำเภอภูเพียง จังหวัดน่าน ประสบปัญหาขาดแคลนน้ำเพื่อการเกษตรและอุปโภคบริโภคในฤดูแล้ง ขณะเดียวกัน เกษตรกรพึ่งพาการปลูกพืชเชิงเดี่ยวและมีภาระค่าใช้จ่ายสารเคมี เอกสารระบุว่าเกษตรกรร้อยละ 90 มีหนี้สิน แต่ไม่ได้แสดงรายละเอียดฐานสำรวจหรือระดับหนี้สิน
สำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ (สนช.) จึงสนับสนุนระบบสูบน้ำแบบขั้นบันไดพลังงานแสงอาทิตย์ ควบคู่กับการถ่ายทอดความรู้และการจัดตั้งคณะกรรมการบริหารจัดการน้ำ เพื่อเพิ่มโอกาสให้ชุมชนวางแผนใช้น้ำและปรับรูปแบบการผลิตได้เหมาะสมขึ้น
ข้อจำกัดที่ต้องข้าม | การเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้าง |
ขาดแคลนน้ำและทักษะจัดการน้ำ | เข้าถึงน้ำและจัดสรรการใช้น้ำอย่างเป็นระบบ |
พึ่งพาพืชเชิงเดี่ยวและมีต้นทุนสารเคมี | เพิ่มทางเลือกทำเกษตรผสมผสานและลดต้นทุนการผลิต |
ขาดน้ำใช้ในฤดูแล้ง | เพิ่มความมั่นคงในการเข้าถึงน้ำของครัวเรือน |
ปัญหามลภาวะและสภาพแวดล้อมเสื่อมโทรม | ส่งเสริมการใช้ทรัพยากรและการทำเกษตรที่ลดผลกระทบต่อพื้นที่ |
ความสำคัญของโครงการจึงอยู่ที่การทำให้น้ำเป็นฐานสนับสนุนการเปลี่ยนแปลงด้านอาชีพและคุณภาพชีวิต โดยต้องติดตามต่อว่าประโยชน์เกิดขึ้นกับครัวเรือนใด มากน้อยเพียงใด และต่อเนื่องตลอดฤดูแล้งหรือไม่
02 | THE APPROACH & IMPACT MODEL
Connect → Enable → Manage → Sustain
สมมติฐานของโมเดลคือ หากชุมชนมีระบบสูบน้ำที่เหมาะกับพื้นที่ พร้อมทักษะดูแลระบบและกติกาจัดสรรน้ำร่วมกัน เกษตรกรจะมีโอกาสวางแผนการผลิตและปรับไปสู่เกษตรผสมผสานได้มากขึ้น ซึ่งอาจนำไปสู่ต้นทุนที่ลดลง รายได้ที่ดีขึ้น และความมั่นคงของครัวเรือน
Intervention | Change mechanism: เหตุใดจึงสำคัญ |
ออกแบบและติดตั้งระบบสูบน้ำแบบขั้นบันไดพลังงานแสงอาทิตย์ | เพิ่มความสามารถนำน้ำไปใช้ในพื้นที่เป้าหมาย โดยเอกสารระบุความร่วมมือกับคณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยอิสเทิร์นเอเชีย |
ถ่ายทอดความรู้และทักษะ | ช่วยให้ผู้ใช้น้ำและผู้ดูแลระบบมีความพร้อมด้านการสูบน้ำ การจัดการน้ำ และการทำเกษตร |
จัดตั้งคณะกรรมการบริหารจัดการน้ำ | สร้างกลไกตัดสินใจ จัดสรรน้ำ และดูแลทรัพยากรร่วมกัน |
ประเมินผลและพัฒนาแนวทางต่อยอดอาชีพ | ใช้ข้อมูลผู้มีส่วนได้ส่วนเสียประกอบการปรับปรุงงานและพิจารณาโอกาสด้านผลผลิตกับตลาด |
เส้นทางการเปลี่ยนแปลงที่มุ่งสร้างคือ ระบบสูบน้ำและความรู้ → การเข้าถึงและบริหารน้ำ → การปรับรูปแบบการเกษตร → ผลลัพธ์ด้านต้นทุน รายได้ และคุณภาพชีวิต แต่ละขั้นต้องมีหลักฐานรองรับ โดยเฉพาะการลดหนี้สิน สุขภาพ และสิ่งแวดล้อม ซึ่งยังไม่มีข้อมูลก่อนและหลังอย่างละเอียดในบทสรุปนี้
การประเมินดำเนินการโดยไนส์คอร์ป เอส.อี. ร่วมกับคณาจารย์มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี ผ่าน Workshop, Focus Group, การสัมภาษณ์เชิงลึก และแบบสอบถาม ก่อนวิเคราะห์ SIA/SROI และจัดทำข้อเสนอแนะ
ขอบเขตการดำเนินงาน
รายการ | ข้อมูล |
พื้นที่ | หมู่ที่ 4 บ้านเมืองหลวง ตำบลเมืองจัง อำเภอภูเพียง จังหวัดน่าน |
ปัจจัยนำเข้ารวมในการประเมิน | 7,647,109.58 บาท |
เงินสนับสนุนจาก สนช. | 1,790,000 บาท |
การสนับสนุนร่วมที่เอกสารระบุ | แรงงานและพื้นที่ของชุมชน รวมถึงหน่วยงานท้องถิ่น เกษตร ป่าไม้ และที่ปรึกษา |
ขอบเขตชุมชนที่ระบุ | 189 ครัวเรือน |
ผลผลิตสำคัญ | ระบบสูบน้ำ คณะกรรมการบริหารจัดการน้ำ และพื้นที่เกษตรผสมผสาน |
ปัจจัยนำเข้ารวม 7.65 ล้านบาทเป็นฐานต้นทุนที่ใช้ประเมิน SROI และมีขอบเขตกว้างกว่าเงินสนับสนุนจาก สนช. 1.79 ล้านบาท จึงควรแสดงสองจำนวนนี้แยกกันอย่างชัดเจน
03 | WHO CHANGED & WHAT MATTERS
คุณค่าของระบบน้ำเกิดผ่านทั้งผู้ใช้น้ำ ผู้ดูแล และชุมชนโดยรอบ
ผลประเมินสะท้อนประโยชน์หลายระดับ ตั้งแต่ทักษะของคณะกรรมการ โอกาสทางการเกษตร ไปจนถึงความร่วมมือระหว่างชุมชนกับหน่วยงานภายนอก
กลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย | สิ่งที่เอกสารสะท้อน / ประเด็นสำคัญ |
คณะกรรมการบริหารจัดการน้ำ | ความรู้และทักษะจัดการน้ำ ความเข้มแข็งของกลุ่ม และความภาคภูมิใจ |
กลุ่มผู้ใช้น้ำเพื่อการเกษตร | การเข้าถึงน้ำ ทางเลือกปลูกพืชผสมผสาน และผลด้านค่าใช้จ่ายกับรายได้ |
กลุ่มแรงงานก่อสร้าง | โอกาสจ้างงานและรายได้ระหว่างพัฒนาระบบ |
ชุมชนโดยรวม | การเข้าถึงน้ำในฤดูแล้งและประโยชน์ด้านคุณภาพชีวิตที่เอกสารรายงาน |
หน่วยงานท้องถิ่น เกษตร และป่าไม้ | ความร่วมมือและโอกาสเชื่อมการดำเนินงานตามภารกิจ |
เอกสารระบุว่าชุมชนได้รับสัดส่วนมูลค่าผลกระทบสูงสุด 94.40% อย่างไรก็ตาม ตัวเลขนี้เป็นสัดส่วนมูลค่าที่ประเมิน ไม่ใช่สัดส่วนครัวเรือนที่ได้รับประโยชน์ และไม่หมายความว่าทุกครัวเรือนได้รับประโยชน์เท่ากัน
จำนวน 189 ครัวเรือน จึงควรใช้เป็นขอบเขตชุมชนตามเอกสาร พร้อมติดตามเพิ่มเติมว่ามีกี่ครัวเรือนที่ใช้น้ำโดยตรง ได้รับประโยชน์ทางอ้อม หรือยังมีข้อจำกัดในการเข้าถึง
04 | IMPACT EVIDENCE & RESULTS
ผลประเมินชี้คุณค่าด้านความสามารถของชุมชน ควบคู่กับผลทางเศรษฐกิจและคุณภาพชีวิต
ตัวชี้วัด | ผลที่เอกสารรายงาน |
ปัจจัยนำเข้ารวม — Total Input | 7,647,109.58 บาท |
มูลค่าผลลัพธ์รวม — Total Outcome | 24,643,153.90 บาท |
มูลค่าผลกระทบรวม — Total Impact | 15,697,199.72 บาท |
SROI | 2.05 เท่า |
สัดส่วนมูลค่าผลกระทบที่เกิดกับชุมชน | 94.40% |
SROI ที่รายงานสอดคล้องกับการนำ Total Impact หารด้วย Total Input กล่าวคือ ทุกปัจจัยนำเข้า 1 บาทสัมพันธ์กับมูลค่าผลกระทบทางสังคมที่ประเมินได้ประมาณ 2.05 บาท ภายใต้กรอบและสมมติฐานของการประเมิน ไม่ใช่เงินสดหรือกำไรที่ชุมชนได้รับโดยตรง
Total Outcome และ Total Impact เป็นตัวเลขคนละขั้นของการประเมิน จึงไม่นำมาบวกกัน บทสรุปยังไม่ได้แสดงรายละเอียดว่าปรับจากมูลค่าผลลัพธ์เป็นมูลค่าผลกระทบด้วยปัจจัยใดบ้าง รวมถึงช่วงเวลาและสัดส่วนผลที่เกิดขึ้นแล้วเทียบกับผลคาดการณ์
Impact Dimension Ranking
มิติผลลัพธ์ | สัดส่วนมูลค่าที่รายงาน |
ทักษะ / ความสามารถ / นวัตกรรม (CP) | 39.90% |
ความสัมพันธ์ / ภาคี / พันธมิตร (RS) | 21.50% |
สุขภาพกายและใจ (WB) | 18.20% |
เศรษฐกิจ / การเงิน (EC) | 18.10% |
ชุมชน (CM) | 2.30% |
รวม | 100.00% |
มิติทักษะ ความสามารถ และนวัตกรรมมีสัดส่วนสูงที่สุด รองลงมาคือความสัมพันธ์และภาคี สะท้อนน้ำหนักคุณค่าที่การประเมินให้กับความสามารถในการจัดการน้ำและการทำงานร่วมกัน
แม้เอกสารกล่าวถึงความชุ่มชื้นของป่าและมลภาวะที่ลดลง แต่ตารางนี้ไม่ได้แยกมิติสิ่งแวดล้อมไว้ จึงยังสรุปมูลค่าผลลัพธ์ด้านสิ่งแวดล้อมโดยเฉพาะไม่ได้ เช่นเดียวกับผลด้านสุขภาพที่ยังต้องอ่านควบคู่กับตัวชี้วัดและหลักฐานรองรับ
05 | STORIES BEHIND THE IMPACT
จากการรอน้ำ สู่โอกาสวางแผนการผลิตและจัดการทรัพยากรร่วมกัน
เรื่องราวที่เอกสารสะท้อนเริ่มจากชุมชนที่เผชิญข้อจำกัดด้านน้ำและการทำเกษตรเชิงเดี่ยว เมื่อระบบสูบน้ำเข้ามาควบคู่กับความรู้และคณะกรรมการน้ำ จึงเปิดโอกาสให้เกษตรกรปรับการผลิตและให้ชุมชนมีบทบาทดูแลทรัพยากรของตนเองมากขึ้น
Story lens | สิ่งที่เรื่องราวสะท้อน |
Before | ขาดแคลนน้ำ พึ่งพาพืชเชิงเดี่ยว มีต้นทุนสารเคมีและภาระหนี้สิน |
Intervention | ติดตั้งระบบสูบน้ำ ถ่ายทอดทักษะ และจัดตั้งกลไกบริหารจัดการน้ำ |
Change | เอกสารรายงานการเข้าถึงน้ำที่ดีขึ้น การปลูกพืชผสมผสาน และผลด้านค่าใช้จ่ายกับรายได้ |
Meaning | เกษตรกรมีทางเลือกมากขึ้น ขณะที่ชุมชนพัฒนาความสามารถและความมั่นใจในการจัดการร่วมกัน |
Next | ติดตามความเพียงพอของน้ำ รายได้สุทธิ ภาระหนี้ และความสามารถดูแลระบบในระยะยาว |
บทสรุปยังไม่มีกรณีรายครัวเรือนที่แสดงข้อมูลก่อนและหลัง จึงควรพัฒนาเรื่องเล่าจากผู้ใช้น้ำจริงให้เห็นว่า การเปลี่ยนชนิดพืชหรือรูปแบบการผลิตส่งผลต่อชีวิตอย่างไร และมีเงื่อนไขใดช่วยให้ผลลัพธ์ดำเนินต่อได้
แนวคิดต่อยอดพืชเศรษฐกิจ สมุนไพรเพื่อส่งออก และศูนย์เรียนรู้ เป็นทิศทางที่เสนอไว้ ยังไม่ใช่ผลสำเร็จที่ยืนยันแล้วจากข้อมูลชุดนี้
06 | IMPACT INSIGHTS & WAY FORWARD
จากเทคโนโลยีสูบน้ำ สู่ระบบจัดการที่ชุมชนดูแลต่อได้
บทเรียนสำคัญของโครงการคือ โครงสร้างพื้นฐานสร้างโอกาสได้มากขึ้นเมื่อทำงานร่วมกับทักษะ ผู้นำ และความร่วมมือในพื้นที่ ผลประเมินที่ให้น้ำหนักสูงกับความสามารถของชุมชนจึงชี้ให้เห็นความสำคัญของการพัฒนาคนควบคู่กับการดูแลระบบน้ำ
Impact Learning Takeaways
Learning lens | บทเรียนสำหรับโครงการ |
WHAT WORKS | การเชื่อมระบบสูบน้ำกับการถ่ายทอดทักษะ คณะกรรมการน้ำ และภาคีสนับสนุน |
WHAT MATTERS | น้ำที่เข้าถึงได้อย่างต่อเนื่องและเป็นธรรม พร้อมโอกาสปรับอาชีพและลดภาระครัวเรือน |
WHAT NEEDS TO CHANGE | ทำให้บทบาทคณะกรรมการ กติกาจัดสรรน้ำ การบำรุงรักษา และการติดตามผลมีความชัดเจน |
WHAT CAN SCALE | หลักการพัฒนาเทคโนโลยีควบคู่กับกลไกชุมชน โดยปรับตามแหล่งน้ำ ภูมิประเทศ และความพร้อมของพื้นที่ |
การติดตามระยะต่อไปควรเชื่อมข้อมูลการทำงานของระบบกับผลที่เกิดกับผู้ใช้น้ำ เช่น ความต่อเนื่องในการจ่ายน้ำ ครัวเรือนและพื้นที่ที่เข้าถึงน้ำ ต้นทุนดูแลระบบ การเปลี่ยนแปลงชนิดพืช ค่าใช้จ่ายสารเคมี และรายได้สุทธิ ข้อมูลเหล่านี้จะช่วยตรวจสอบว่าผลลัพธ์ที่ประเมินไว้เกิดขึ้นและคงอยู่เพียงใด
ความร่วมมือระหว่างชุมชน สนช. สถาบันการศึกษา และหน่วยงานท้องถิ่นควรมีบทบาทต่อเนื่องทั้งด้านเทคนิค การจัดการน้ำ และการพัฒนาอาชีพ ส่วนการขยายสู่ศูนย์เรียนรู้ การท่องเที่ยวเกษตร หรือการลดแรงกดดันต่อพื้นที่ป่า ควรเริ่มจากการตรวจสอบความพร้อมและผลลัพธ์ของพื้นที่เดิมก่อน
FROM ACCESS TO WATER TO COMMUNITY CAPABILITY.FROM MEASURING IMPACT TO LEARNING, MANAGING AND SCALING WHAT MATTERS.
แหล่งข้อมูล: บทสรุปผลการสำรวจและประเมิน SROI โครงการระบบสูบน้ำแบบขั้นบันไดพลังงานแสงอาทิตย์ที่ผู้ใช้ให้มา ทั้งนี้ เอกสารยังไม่ระบุช่วงเวลาประเมิน รายละเอียดการปรับมูลค่าผลกระทบ และข้อมูลผลลัพธ์ก่อน–หลังครบถ้วน




ความคิดเห็น