โครงการนวัตกรรมการขับเคลื่อนเชิงบูรณาการในการพัฒนากลุ่มเกษตรกรและเพิ่มผลิตภาพไก่พื้นเมือง

.

พื้นที่ดำเนินการ : อำเภอสันทราย อำเภอฝาง อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่ และอำเภอปง จังหวัดพะเยา

ไก่พื้นเมืองภาคเหนือ | จากข้อจำกัดต้นทุนและตลาด สู่เครือข่ายเกษตรกรที่ร่วมสร้างคุณค่าตลอดโซ่การผลิต

SOCIAL VALUE IMPACT LEARNING CASE • FACULTY OF VETERINARY MEDICINE, CHIANG MAI UNIVERSITY

เมื่อการเพิ่มรายได้จากไก่พื้นเมืองต้องเชื่อมทั้งต้นทุนอาหาร มาตรฐานฟาร์ม การแปรรูป และตลาด การพัฒนาเกษตรกรจึงต้องดำเนินไปตลอดโซ่คุณค่า โครงการของคณะสัตวแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ผสานนวัตกรรมอาหารสัตว์ทางเลือก การพัฒนาผลิตภัณฑ์ และระบบเกษตรกรพี่เลี้ยง เพื่อเพิ่มความสามารถในการจัดการธุรกิจและกระจายโอกาสทางเศรษฐกิจสู่ชุมชน

01 | THE ISSUE & WHY IT MATTERS

เมื่อการเลี้ยงไก่ได้ยังต้องเชื่อมกับต้นทุน มาตรฐาน และโอกาสจำหน่าย

เกษตรกรผู้เลี้ยงไก่พื้นเมืองเผชิญข้อจำกัดด้านต้นทุนอาหารสัตว์ ความรู้ในการจัดการฟาร์มและป้องกันโรค รวมถึงช่องทางจำหน่ายผลิตภัณฑ์มูลค่าเพิ่ม การพัฒนาจึงต้องเชื่อมความพร้อมด้านการผลิตเข้ากับความสามารถในการเข้าถึงตลาด เพื่อให้การเพิ่มผลผลิตนำไปสู่ประโยชน์ทางเศรษฐกิจของเกษตรกร

คณะสัตวแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ดำเนิน “โครงการนวัตกรรมการขับเคลื่อนเชิงบูรณาการในการพัฒนากลุ่มเกษตรกรและเพิ่มผลิตภาพไก่พื้นเมืองตลอดระบบการผลิตและโซ่คุณค่า เพื่อยกระดับเกษตรกรไปสู่กลุ่มเกษตรกรปราดเปรื่อง เพิ่มมูลค่าทางเศรษฐกิจของไก่พื้นเมือง และกระจายรายได้สู่เกษตรกรในภาคเหนือของประเทศไทย” ปีที่ 3 ระหว่างวันที่ 3 เมษายน 2566–2 เมษายน 2567 และกำหนดช่วงผลประโยชน์ต่อเนื่องวันที่ 3 เมษายน 2567–2 เมษายน 2572

ข้อจำกัดที่ต้องข้าม	การเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้าง
ต้นทุนอาหารสัตว์เป็นภาระสำคัญ	ใช้อาหารสัตว์ทางเลือกและความรู้จัดการต้นทุน
การจัดการฟาร์มต้องพัฒนามาตรฐาน	ถ่ายทอดความรู้และสนับสนุนการรับรอง GFM/GAP
ผลิตภัณฑ์มีโอกาสเพิ่มมูลค่าได้อีก	พัฒนาการแปรรูป มาตรฐานสินค้า และช่องทางจำหน่าย
ความรู้และศักยภาพของแต่ละกลุ่มแตกต่างกัน	สร้างเกษตรกรทีมนำและพื้นที่เรียนรู้สำหรับถ่ายทอดต่อ

02 | THE APPROACH & IMPACT MODEL

Reduce Costs → Raise Standards → Add Value → Connect Markets

สมมติฐานของโมเดลคือ หากเกษตรกรลดภาระการผลิต พัฒนามาตรฐาน และเชื่อมต่อกับการแปรรูปและตลาดได้ โอกาสสร้างรายได้และบริหารอาชีพจะเพิ่มขึ้น โครงการจึงทำงานกับทั้งนวัตกรรมในฟาร์ม ผลิตภัณฑ์ และเครือข่ายสนับสนุน

Intervention	Change mechanism: เหตุใดจึงสำคัญ
Innovation in Feed & Care	ถ่ายทอดการเลี้ยงและใช้หนอนแมลงวันลาย หรือ BSF เป็นอาหารสัตว์ทางเลือก พร้อมพัฒนาการจัดการฟาร์ม
Farm Standard Development	สนับสนุนความรู้และการยกระดับฟาร์มสู่มาตรฐาน GFM และ GAP
Product Value Addition	พัฒนาผลิตภัณฑ์สด แช่แข็ง และแปรรูป พร้อมมาตรฐานสินค้าอาหาร
Coaching Network	พัฒนาเกษตรกรทีมนำให้เป็นพี่เลี้ยงและผู้ถ่ายทอดความรู้ในพื้นที่
Data & Market Connectivity	พัฒนาฐานข้อมูลเครือข่ายและเชื่อมช่องทางตลาดเพื่อสนับสนุนการจัดการธุรกิจ

เส้นทางการเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้างคือ ทุนและองค์ความรู้ → ถ่ายทอดเทคโนโลยี พัฒนาฟาร์มและผลิตภัณฑ์ → เกิดทักษะ มาตรฐาน และเครือข่าย → ลดภาระการผลิตและเพิ่มโอกาสทางการค้า → รายได้และความสามารถในการดำรงอาชีพของเกษตรกร

ขอบเขตของโครงการ

ตัวชี้วัดผลผลิต / ขีดความสามารถ	ข้อมูล
เกษตรกรเข้าร่วมโครงการ	112 ราย
เกษตรกรที่เลี้ยงเป็นอาชีพหลัก	71 ราย
เกษตรกรที่เลี้ยงเป็นอาชีพเสริม	41 ราย
เกษตรกรทีมนำ หรือ Coaching Team	18 ราย
ผู้ประกอบการร้านค้า	8 ร้านค้า
พื้นที่ต้นแบบ	5 พื้นที่
กลุ่มแปรรูป	3 กลุ่ม
ผลิตภัณฑ์แปรรูปที่ได้รับการรับรองมาตรฐานสินค้าอาหาร	5 ผลิตภัณฑ์

จำนวนเกษตรกรทีมนำอาจเป็นส่วนหนึ่งของเกษตรกร 112 ราย จึงไม่ควรนำมาบวกเป็นยอดผู้ได้รับประโยชน์เพิ่มเติมโดยยังไม่ตรวจสอบรายชื่อ

03 | WHO CHANGED & WHAT MATTERS

คุณค่าเกิดต่างกันตามบทบาทในโซ่การผลิต

เกษตรกรที่เลี้ยงเป็นอาชีพหลักและอาชีพเสริมมีเป้าหมายและข้อจำกัดต่างกัน ขณะที่เกษตรกรทีมนำมีบทบาทเพิ่มขึ้นในการถ่ายทอดความรู้ การอ่านผลลัพธ์จึงต้องมองทั้งประโยชน์ที่แต่ละรายได้รับและความสามารถของเครือข่ายในการสนับสนุนสมาชิก

กลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย	สิ่งที่เอกสารสะท้อน / ประเด็นสำคัญ
เกษตรกรอาชีพหลัก	การจัดการต้นทุน มาตรฐานฟาร์ม และรายได้จากการเลี้ยงไก่พื้นเมือง
เกษตรกรอาชีพเสริม	โอกาสเข้าถึงความรู้และสร้างรายได้ให้ครัวเรือน
เกษตรกรทีมนำ	ทักษะเชิงพาณิชย์ บทบาทพี่เลี้ยง และการยอมรับในชุมชน
กลุ่มแปรรูปและผู้ประกอบการร้านค้า	การเชื่อมวัตถุดิบกับผลิตภัณฑ์มูลค่าเพิ่มและโอกาสจำหน่าย
ทีมวิจัยและมหาวิทยาลัย	การนำองค์ความรู้ไปใช้ในพื้นที่และถอดบทเรียนสำหรับพัฒนาต่อ
หน่วยงานภาครัฐและแหล่งทุน	การสนับสนุนมาตรฐาน การพัฒนาอาชีพ และข้อเสนอเชิงนโยบาย

เครือข่ายเชื่อมทีมวิจัย เกษตรกร กรมปศุสัตว์ กรมพัฒนาชุมชน ผู้ประกอบการ และสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ โดยมีเกษตรกรทีมนำเป็นจุดเชื่อมสำหรับถ่ายทอดความรู้ในระดับพื้นที่

เอกสารคัดกลุ่มนักท่องเที่ยวออกจากการวิเคราะห์ เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลยืนยันการเปลี่ยนแปลง และไม่นับผลของผู้รับซื้อซ้ำกับผลด้านตลาดที่สะท้อนผ่านเกษตรกรแล้ว หลักคิดนี้ช่วยให้ขอบเขตผลลัพธ์สอดคล้องกับหลักฐานที่มี

04 | IMPACT EVIDENCE & RESULTS

ผลประเมินสะท้อนคุณค่าทางเศรษฐกิจเป็นหลัก

ผลประเมินกรณีฐานในเอกสารระบุ มูลค่าผลลัพธ์รวม 46,922,146.83 บาท หรือประมาณ 46.92 ล้านบาท จากงบประมาณและทรัพยากรนำเข้ารวม 18,997,900.26 บาท หรือประมาณ 19.00 ล้านบาท และอัตราผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน SROI 2.47 เท่า

กล่าวคือ เงินลงทุนและทรัพยากรนำเข้าทุก 1 บาทสัมพันธ์กับมูลค่าผลลัพธ์ที่ประเมินได้ประมาณ 2.47 บาท ตามขอบเขตและสมมติฐานการประเมิน

ตัวชี้วัด	ผลที่เอกสารรายงาน
มูลค่าผลลัพธ์รวม	46.92 ล้านบาท
ปัจจัยนำเข้ารวมที่ใช้ประกอบผลประเมิน	19.00 ล้านบาท
SROI กรณีฐาน	2.47 เท่า
เกษตรกรได้รับการรับรอง GFM	24 ราย
เกษตรกรได้รับการรับรอง GAP	42 ราย
ผลิตภัณฑ์แปรรูปที่ได้รับการรับรองมาตรฐานสินค้าอาหาร	5 ผลิตภัณฑ์
ตัวอย่างการใช้อาหารสัตว์สำเร็จรูปเมื่อใช้หนอน BSF	จาก 45 เหลือ 20 กระสอบต่อเดือน

ตัวอย่างดังกล่าวเท่ากับการใช้อาหารสำเร็จรูปลดลง 25 กระสอบต่อเดือน หรือประมาณ 55.6% แต่ยังไม่ใช่อัตราการลดต้นทุนอาหารรวม เพราะต้องพิจารณาต้นทุนผลิตหนอน BSF แรงงาน และทรัพยากรที่ใช้ร่วมด้วย อีกทั้งไม่ควรใช้แทนผลเฉลี่ยของเกษตรกรทุกราย

Impact Dimension Ranking

มิติผลลัพธ์	สัดส่วนมูลค่าที่ประเมินได้
เศรษฐกิจ	94.12%
สิ่งแวดล้อม	2.67%
สังคม	2.28%
นวัตกรรม	0.84%
คุณภาพชีวิต	0.08%

ผลรวมร้อยละต่างจาก 100 เล็กน้อยจากการปัดเศษ

ผลประเมินให้น้ำหนักกับมิติเศรษฐกิจอย่างชัดเจน ขณะที่เอกสารยังรายงานคุณค่าเชิงคุณภาพ ได้แก่ ทักษะการจัดการฟาร์ม ความมั่นคงในอาชีพ ความภาคภูมิใจ และการยอมรับในชุมชน อย่างไรก็ตาม การเก็บข้อมูลเชิงลึกยังครอบคลุมเพียงบางพื้นที่ จึงต้องติดตามรายได้ กำไร และประสบการณ์ของสมาชิกเพิ่มเติม

05 | STORIES BEHIND THE IMPACT

จากผู้รับความรู้ สู่เกษตรกรที่จัดการและถ่ายทอดต่อได้

เรื่องราวของโครงการสะท้อนการเปลี่ยนแปลงสองระดับ ได้แก่ การประยุกต์ใช้นวัตกรรมในฟาร์ม และการพัฒนาเกษตรกรให้เป็นพี่เลี้ยงของเครือข่าย ทั้งสองส่วนช่วยอธิบายว่าการสนับสนุนสามารถดำเนินต่อในชุมชนได้อย่างไร

Story lens	สิ่งที่เส้นทางการเปลี่ยนแปลงสะท้อน
Before	เกษตรกรเผชิญต้นทุนอาหารสัตว์และต้องการความรู้ด้านมาตรฐานและตลาด
Intervention	ถ่ายทอดการใช้หนอน BSF พัฒนาฟาร์ม ผลิตภัณฑ์ และเกษตรกรทีมนำ
Change	เอกสารรายงานตัวอย่างการลดใช้อาหารสำเร็จรูป การรับรองมาตรฐาน และการเกิดกลุ่มแปรรูป
Meaning	เกษตรกรมีทางเลือกในการจัดการการผลิตและสร้างมูลค่าเพิ่ม
Next	ติดตามกำไรสุทธิ ความต่อเนื่องของตลาด และการถ่ายทอดความรู้สู่สมาชิก

กรณีกลุ่มเกษตรกรฝางที่เรียนรู้การใช้หนอน BSF ช่วยให้เห็นแนวทางแก้ปัญหาต้นทุน ส่วนเกษตรกรทีมนำ 18 รายสะท้อนการพัฒนาคนที่สามารถสนับสนุนผู้อื่นได้ เรื่องราวระยะต่อไปควรแสดงข้อมูลก่อน–หลัง ต้นทุนทั้งหมด และเงื่อนไขที่ทำให้แต่ละฟาร์มนำความรู้ไปใช้ได้สำเร็จ

06 | IMPACT INSIGHTS & WAY FORWARD

จากนวัตกรรมในฟาร์ม สู่เครือข่ายธุรกิจชุมชนที่บริหารจัดการได้

บทเรียนสำคัญคือ การเพิ่มมูลค่าไก่พื้นเมืองต้องเชื่อมการผลิต มาตรฐาน การแปรรูป และตลาด พร้อมพัฒนาคนที่ดูแลความต่อเนื่องในพื้นที่ การมีเทคโนโลยีจึงต้องดำเนินควบคู่กับข้อมูลธุรกิจและความพร้อมของกลุ่มเกษตรกร

Impact Learning Takeaways

Learning lens	บทเรียนสำหรับเครือข่ายไก่พื้นเมือง
WHAT WORKS	เชื่อมนวัตกรรมอาหารสัตว์ มาตรฐานฟาร์ม ผลิตภัณฑ์ และระบบพี่เลี้ยง
WHAT MATTERS	กำไรสุทธิ ความต่อเนื่องของรายได้ และความสามารถจัดการอาชีพ
WHAT NEEDS TO CHANGE	พัฒนาฐานข้อมูลกลาง เพิ่มข้อมูลสมาชิก และติดตามความเสี่ยงด้านตลาดกับศักยภาพผู้นำ
WHAT CAN SCALE	ถ่ายทอดชุดความรู้พร้อมระบบพี่เลี้ยงและพื้นที่เรียนรู้ โดยปรับตามบริบทของแต่ละกลุ่ม

แนวทางต่อยอดที่เอกสารเสนอ ได้แก่ การพัฒนาแบรนด์และผลิตภัณฑ์ การเชื่อมตลาดกับการท่องเที่ยวชุมชน การจัดทำฐานข้อมูลเกษตรกร และการนำบทเรียนไปสนับสนุนข้อเสนอเชิงนโยบายส่งเสริมอาชีพไก่พื้นเมืองเชิงพาณิชย์

โอกาสสร้าง Impact Partnership อยู่ที่ความร่วมมือระหว่างหน่วยงานปศุสัตว์และพัฒนาชุมชน ผู้ประกอบการอาหารและค้าปลีก หน่วยงานท่องเที่ยว และแหล่งทุน เพื่อร่วมพัฒนามาตรฐาน ช่องทางจำหน่าย และระบบติดตามผล

การขยายผลควรพิจารณาทั้งความคุ้มค่าของเทคโนโลยี ความพร้อมของเกษตรกร และความต้องการของตลาด เพื่อให้การเพิ่มผลผลิตเชื่อมกับรายได้ที่เกษตรกรได้รับจริง

FROM FARM INNOVATION TO SHARED VALUE.FROM BUILDING SKILLS TO STRENGTHENING FARMER NETWORKS AND LIVELIHOODS.

หมายเหตุ: ใช้ฐานปัจจัยนำเข้ารวม 18,997,900.26 บาทจากส่วนผลประเมิน โดยไม่นำยอดงบคณะแพทยศาสตร์ 2.08 ล้านบาทและข้อความเรื่องสารเคมีที่ปะปนในต้นฉบับมาใช้; ขอบเขตพื้นที่ยังต้องตรวจสอบ เนื่องจากต้นฉบับระบุทั้งเชียงใหม่–พะเยา ลำพูน น่าน และพื้นที่ต้นแบบ 5 แห่ง; จำนวนผู้ได้รับมาตรฐาน GFM และ GAP อาจซ้ำกัน จึงไม่รวมเป็นยอดเกษตรกรไม่ซ้ำ

แหล่งข้อมูล: เอกสารสรุปโครงการพัฒนากลุ่มเกษตรกรและเพิ่มผลิตภาพไก่พื้นเมืองตลอดระบบการผลิตและโซ่คุณค่า ปีที่ 3 คณะสัตวแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ที่แนบมา