โครงการนวัตกรรมฝังไอออนอบอ่อนอัญมณีสีเขียว สรรสร้างคุณค่าเครื่องประดับอัตลักษณ์นครเวียงโกศัย

พื้นที่ดำเนินการ : ตำบลสูงเม่น จังหวัดแพร่ เชื่อมโยงกับหน่วยบริการเทคโนโลยีลำไอออน มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และเครือข่ายผู้ประกอบการอัญมณี

อัญมณีเวียงโกศัย | จากเทคโนโลยีปรับปรุงพลอย สู่เครื่องประดับอัตลักษณ์ที่เชื่อมธุรกิจกับชุมชน

SOCIAL VALUE IMPACT LEARNING CASE • COLLEGE OF CREATIVE INDUSTRY, SRINAKHARINWIROT UNIVERSITY

เมื่อคุณภาพของอัญมณีและเรื่องราวทางวัฒนธรรมสามารถพัฒนาร่วมกันได้ งานวิจัยจึงมีโอกาสสร้างทั้งมูลค่าผลิตภัณฑ์และความหมายที่เชื่อมโยงกับพื้นที่ โครงการ “นวัตกรรมฝังไอออนอบอ่อนอัญมณีสีเขียว สรรสร้างคุณค่าเครื่องประดับอัตลักษณ์นครเวียงโกศัย” ผสานเทคโนโลยีปรับปรุงพลอยกับการออกแบบร่วมสมัย โดยใช้แรงบันดาลใจจากวัดสูงเม่นและคัมภีร์ใบลาน พร้อมเชื่อมหน่วยบริการเทคโนโลยี ผู้ประกอบการ นักศึกษา และชุมชนสู่การใช้ประโยชน์ร่วมกัน

01 | THE ISSUE & WHY IT MATTERS

เมื่อการเพิ่มมูลค่าต้องพัฒนาทั้งคุณภาพพลอยและความแตกต่างของผลิตภัณฑ์

เอกสารโครงการระบุว่า พลอยแซฟไฟร์สีเขียวมีข้อจำกัดด้านสีเข้มและความไม่สม่ำเสมอ ขณะที่การปรับปรุงด้วยความร้อนสูงแบบดั้งเดิมมีความเสี่ยงต่อการแตกร้าวและสูญเสียวัตถุดิบ โครงการจึงมุ่งพัฒนาทางเลือกด้านเทคโนโลยี ควบคู่กับการออกแบบเครื่องประดับที่มีอัตลักษณ์และเชื่อมโยงกับตลาด

วิทยาลัยอุตสาหกรรมสร้างสรรค์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ เป็นหน่วยงานเจ้าของโครงการ ดำเนินงานในพื้นที่สูงเม่น จังหวัดแพร่ เชื่อมกับหน่วยบริการเทคโนโลยีลำไอออน มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และเครือข่ายผู้ประกอบการ ระหว่างเดือน ตุลาคม 2565–กันยายน 2566 โดยเอกสารกำหนดช่วงประมาณการผลประโยชน์ต่อเนื่องเดือน ตุลาคม 2566–ตุลาคม 2571

ข้อจำกัดที่ต้องข้าม	การเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้าง
สีและคุณภาพพลอยยังเป็นข้อจำกัดทางการค้า	พัฒนากระบวนการปรับปรุงสีและคุณสมบัติทางแสง
การปรับปรุงพลอยมีความเสี่ยงสูญเสียวัตถุดิบ	ทดลองทางเลือกเทคโนโลยีและติดตามคุณภาพ
เครื่องประดับต้องการความแตกต่าง	ใช้ทุนวัฒนธรรมสูงเม่นเป็นฐานการออกแบบ
งานวิจัยต้องเชื่อมกับผู้ใช้และตลาด	ทำงานร่วมกับหน่วยบริการ ผู้ประกอบการ และชุมชน

02 | THE APPROACH & IMPACT MODEL

Improve → Design → Connect → Create Value

สมมติฐานของโมเดลคือ หากพลอยได้รับการพัฒนาคุณภาพและนำไปออกแบบเป็นผลิตภัณฑ์ที่มีความแตกต่าง พร้อมมีเครือข่ายรองรับการใช้ประโยชน์ จะเพิ่มโอกาสทางธุรกิจและการพัฒนาทักษะในพื้นที่ โครงการจึงเชื่อมวิทยาศาสตร์วัสดุกับศิลปะ การออกแบบ และการถ่ายทอดเทคโนโลยี

Intervention	Change mechanism: เหตุใดจึงสำคัญ
Ion Implantation & Annealing	ทดลองปรับปรุงสีและคุณสมบัติทางแสงของแซฟไฟร์สีเขียว
Low-energy Plasma Applications	พัฒนาแนวทางประยุกต์เทคโนโลยีกับวัสดุและผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวข้อง
Identity-based Design	ใช้แนวคิด Deconstruction คลี่คลายและประกอบรูปแบบใหม่จากแรงบันดาลใจทางวัฒนธรรม
Product & Packaging Development	เชื่อมคุณภาพอัญมณีกับเรื่องราวและความแตกต่างของสินค้า
Network-based Technology Transfer	ร่วมทดลองและพัฒนาต้นแบบกับผู้ประกอบการ ช่างฝีมือ นักศึกษา และวิสาหกิจชุมชน

เส้นทางการเปลี่ยนแปลงที่โครงการมุ่งสร้างคือ ทุน เครื่องมือ และองค์ความรู้ → ทดลองปรับปรุงพลอยและออกแบบผลิตภัณฑ์ → เกิดกระบวนการ ต้นแบบ และทักษะ → นำไปใช้ในบริการและธุรกิจ → เพิ่มโอกาสทางเศรษฐกิจและการใช้ประโยชน์จากทุนวัฒนธรรม

ขอบเขตของโครงการ

ตัวชี้วัดผลผลิต / ผู้เกี่ยวข้อง	ข้อมูล
งบประมาณวิจัย	1.40 ล้านบาท
หน่วยบริการเทคโนโลยีลำไอออน	1 หน่วยงาน
ผู้ประกอบการจัดหาและปรับปรุงอัญมณี	10 ราย
ผู้ประกอบเรือนและจัดจำหน่ายอัญมณี	4 ราย
Startup ในพื้นที่	2 ราย
วิสาหกิจชุมชนด้านพลาสมา	1 กลุ่ม
วิสาหกิจชุมชนด้านผลิตภัณฑ์เกี่ยวเนื่องกับอัญมณี	2 กลุ่ม
นักวิจัยหลัก / นิสิตนักศึกษา	3 คน / 20 คน
เครือข่ายวิชาการระดับชาติและนานาชาติ	4 หน่วยงาน

จำนวนแต่ละกลุ่มสะท้อนขอบเขตเครือข่ายและการมีส่วนร่วม โดยต้องติดตามต่อว่าการเชื่อมโยงเหล่านี้นำไปสู่การใช้ประโยชน์จริงในระดับใด

03 | WHO CHANGED & WHAT MATTERS

คุณค่าเกิดตลอดเส้นทางจากห้องปฏิบัติการถึงผลิตภัณฑ์ชุมชน

การเปลี่ยนแปลงมีความหมายต่างกันสำหรับผู้ให้บริการเทคโนโลยี ผู้ประกอบการ และชุมชน การประเมินจึงต้องพิจารณาทั้งคุณภาพสินค้า รายได้ ทักษะ และความสามารถนำความรู้ไปใช้ต่อ

กลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย	สิ่งที่เอกสารสะท้อน / ประเด็นสำคัญ
หน่วยบริการเทคโนโลยีลำไอออน	ความเชี่ยวชาญ ฐานข้อมูล และโอกาสให้บริการเชิงพาณิชย์
ผู้ประกอบการจัดหาและปรับปรุงอัญมณี	การพัฒนาคุณภาพและมูลค่าพลอย รวมถึงการจัดการความสูญเสีย
ผู้ประกอบเรือนและผู้จัดจำหน่าย	การนำพลอยไปสร้างผลิตภัณฑ์ที่มีคุณภาพและความแตกต่าง
Startup	เชื่อมเทคโนโลยีกับธุรกิจและการถ่ายทอดสู่ท้องถิ่น
ช่างฝีมือและวิสาหกิจชุมชน	ร่วมพัฒนาผลิตภัณฑ์ เช่น งานไม้สัก ผ้าย้อมสี และการประยุกต์พลาสมา
นักวิจัยและนักศึกษา	ทักษะด้านเทคโนโลยี การออกแบบ การพัฒนาต้นแบบ และผลงานวิชาการ
เทศบาลตำบลสูงเม่น	ประสานภาคีและสนับสนุนกิจกรรมกับการสื่อสารผลิตภัณฑ์ในพื้นที่

กลไกสำคัญคือการมีผู้เชื่อมระหว่างความเชี่ยวชาญทางเทคนิคกับการใช้งาน โดยหน่วยบริการรองรับเครื่องมือ ผู้ประกอบการนำไปต่อยอด และ Startup กับท้องถิ่นช่วยประสานการขยายผลสู่ชุมชน

04 | IMPACT EVIDENCE & RESULTS

ผลประเมินสะท้อนโอกาสสร้างมูลค่า โดยส่วนใหญ่ยังอยู่ในช่วงคาดการณ์

เอกสารรายงาน มูลค่าผลลัพธ์รวม 19.10 ล้านบาท และ SROI 3.29 เท่า โดยระบุว่า 80.59% ของมูลค่าผลลัพธ์รวมมาจากการคาดการณ์ช่วง Y1 จึงต้องติดตามผลจริงเพื่อทวนสอบความต่อเนื่องของการใช้เทคโนโลยีและประโยชน์ทางธุรกิจ

ช่วงเวลาประเมิน	สัดส่วนมูลค่าผลลัพธ์	สถานะ
Y0: ช่วงดำเนินโครงการ	19.41%	ส่วนที่เหลือจากสัดส่วน Y1 ตามข้อมูลสรุป
Y1: ช่วงผลประโยชน์ต่อเนื่อง	80.59%	ประมาณการตามสมมติฐาน
รวม	100.00%	19.10 ล้านบาท / SROI 3.29 เท่า

หลักฐานด้านการผลิต องค์ความรู้ และบุคลากร

ตัวชี้วัด	ผลที่เอกสารรายงาน
พลอยที่ผ่านการคัดเลือกและปรับปรุงคุณภาพ	500 กะรัตต่อปี
ส่วนต่างราคาพลอยก่อนและหลังปรับปรุง	ประมาณ 2,000 บาทต่อกะรัต
สิทธิบัตรที่เอกสารระบุว่าได้รับการจดทะเบียน	2 สิทธิบัตร
ผลงานวิจัยระดับนานาชาติ Q2	2 เรื่อง
รางวัลระดับชาติจากผลงานนวัตกรรมนิสิตและนักศึกษา	3 รางวัล
ฐานข้อมูลองค์ความรู้	Gem Treat Database

ส่วนต่างราคาพลอยเป็นข้อมูลมูลค่าสินค้า ซึ่งยังต้องอ่านร่วมกับต้นทุนปรับปรุง คุณภาพของพลอยแต่ละชุด และราคาซื้อขายจริง จึงยังใช้แทนกำไรสุทธิไม่ได้

ฐานปัจจัยนำเข้าของ SROI ยังไม่ปรากฏครบในไฟล์แนบ: งบวิจัย 1.40 ล้านบาทเพียงรายการเดียวไม่สามารถอธิบายอัตรา 3.29 เท่าจากมูลค่าผลลัพธ์ 19.10 ล้านบาทได้ จึงควรตรวจสอบปัจจัยนำเข้ารวมและ Value Map ก่อนนำเสนอความสัมพันธ์ระหว่างตัวเลขเหล่านี้

เอกสารไม่ได้ให้สัดส่วนมูลค่ารายมิติ และยังไม่รวมมูลค่าด้านสิ่งแวดล้อมเนื่องจากหลักฐานไม่เพียงพอ การลดพลังงาน ของเสีย หรือการสูญเสียวัตถุดิบจึงเป็นประเด็นที่ต้องเก็บข้อมูลเพิ่มเติม

05 | STORIES BEHIND THE IMPACT

จากการปรับสีพลอย สู่การสร้างผลิตภัณฑ์ที่มีเรื่องราวของพื้นที่

เรื่องราวของโครงการมีสองเส้นทางที่เชื่อมกัน ได้แก่ การพัฒนาคุณภาพอัญมณีด้วยเทคโนโลยี และการสร้างความหมายให้เครื่องประดับด้วยอัตลักษณ์สูงเม่น ทั้งสองส่วนต้องอาศัยการร่วมทำงานระหว่างนักวิจัย นักออกแบบ ผู้ประกอบการ และช่างฝีมือ

Story lens	สิ่งที่เส้นทางการเปลี่ยนแปลงสะท้อน
Before	พลอยมีข้อจำกัดด้านสี และผลิตภัณฑ์ต้องการความแตกต่าง
Intervention	ทดลองฝังไอออนและอบอ่อน พร้อมออกแบบจากวัดสูงเม่นและคัมภีร์ใบลาน
Change	เกิดกระบวนการปรับปรุงพลอย ต้นแบบเครื่องประดับ บรรจุภัณฑ์ และองค์ความรู้
Meaning	งานวิจัยเชื่อมกับผลิตภัณฑ์ที่มีทั้งคุณภาพทางวัสดุและเรื่องราวทางวัฒนธรรม
Next	ติดตามการผลิตจริง ยอดขาย กำไร และประโยชน์ที่ช่างฝีมือกับชุมชนได้รับ

การขยายผลสู่ผลิตภัณฑ์ไม้สัก ผ้าย้อมสี และการใช้พลาสมากับผลิตภัณฑ์ชุมชนสะท้อนโอกาสใช้ความรู้ในบริบทที่หลากหลาย แต่ต้องแยกหลักฐานผลลัพธ์ของแต่ละกิจกรรม เพื่อให้เห็นว่าประโยชน์เกิดกับใครและผ่านกระบวนการใด

เรื่องราวระยะต่อไปควรเพิ่มเสียงของผู้ประกอบการและสมาชิกชุมชน พร้อมข้อมูลก่อน–หลัง เพื่อยืนยันความหมายของการเปลี่ยนแปลงจากประสบการณ์ผู้ใช้โดยตรง

06 | IMPACT INSIGHTS & WAY FORWARD

จากการสร้างต้นแบบ สู่มาตรฐานคุณภาพและการใช้ประโยชน์ที่ติดตามได้

บทเรียนสำคัญคือ การพัฒนาคุณภาพวัสดุและการออกแบบสามารถเสริมคุณค่าซึ่งกันและกันได้ เมื่อมีผู้ประกอบการและชุมชนร่วมพัฒนา การขยายผลจึงต้องดูแลทั้งความสม่ำเสมอของเทคโนโลยี ความเหมาะสมของผลิตภัณฑ์ และหลักฐานผลลัพธ์ทางธุรกิจ

Impact Learning Takeaways

Learning lens	บทเรียนสำหรับอัญมณีเวียงโกศัย
WHAT WORKS	เชื่อมเทคโนโลยีวัสดุ การออกแบบอัตลักษณ์ และเครือข่ายผู้ใช้
WHAT MATTERS	คุณภาพพลอย มูลค่าสินค้า กำไร ทักษะ และประโยชน์ต่อชุมชน
WHAT NEEDS TO CHANGE	ควบคุมคุณภาพให้สม่ำเสมอ เพิ่มข้อมูลผู้ใช้ และทวนสอบผลคาดการณ์กับฐาน SROI
WHAT CAN SCALE	ถ่ายทอดกระบวนการเทคโนโลยีและการออกแบบ โดยมีมาตรฐานและข้อมูลรองรับ

แนวทางต่อยอดที่เอกสารเสนอ ได้แก่ การพัฒนาพารามิเตอร์การฝังไอออนและอบอ่อน การจัดทำแนวทางควบคุมคุณภาพ การพัฒนา Gem Treat Database และการยกระดับแบรนด์กับช่องทางตลาด พร้อมติดตามต้นทุนและผลการใช้งานจริง

โอกาสสร้าง Impact Partnership ได้แก่ ความร่วมมือกับมหาวิทยาลัยและห้องปฏิบัติการเพื่อทดสอบคุณภาพ ผู้ประกอบการและ Startup เพื่อพัฒนาธุรกิจ และเทศบาลกับช่างฝีมือเพื่อร่วมถ่ายทอดอัตลักษณ์และสร้างผลิตภัณฑ์ โดยมีแหล่งทุนสนับสนุนการพัฒนาและประเมินผลต่อเนื่อง

การขยายผลควรพิจารณาทั้งความพร้อมของเทคโนโลยี ความต้องการตลาด และการมีส่วนร่วมของเจ้าของทุนวัฒนธรรม เพื่อให้มูลค่าที่เพิ่มขึ้นเชื่อมกับโอกาสของคนในพื้นที่อย่างตรวจสอบได้

FROM GEMSTONE TECHNOLOGY TO CULTURAL VALUE.FROM RESEARCH AND DESIGN TO OPPORTUNITIES FOR BUSINESS AND COMMUNITY.

หมายเหตุ: มูลค่าผลลัพธ์ส่วนใหญ่เป็นประมาณการ Y1; ต้องตรวจสอบฐานปัจจัยนำเข้ารวมของ SROI รายละเอียดสิทธิบัตร และความสอดคล้องของข้อมูลหน่วยงานก่อนเผยแพร่; ผลด้านสิ่งแวดล้อมยังไม่ได้รวมในการประเมินมูลค่า

แหล่งข้อมูล: เอกสารสรุปโครงการ “นวัตกรรมฝังไอออนอบอ่อนอัญมณีสีเขียว สรรสร้างคุณค่าเครื่องประดับอัตลักษณ์นครเวียงโกศัย” ที่แนบมา